Къаман вахар дувца йоазув

(А. Бокова романа 50 шу дизарга)

ГIалгIай литературанна юкъе къаьстта моттиг дIалоацаш да Боков Ахьмада яздаь «Беке къонгаш» яха роман. Укх шера 50 шу дуз цун хьалхара а шоллагIа а книжкаш арадаьнна. Эггара хьалха, шаккха книжка кепа а теха, из наха довзар хилар 1968 шера. Цу хана денз, вай къаман дикагIдола йоазош латтача тархен тIа долаш хьадоагIа из роман. ДукхагIча даькъе ше бувцараш духхьал цхьа дезал мара беце а, бакъда цунга гIолла, кизга чу гойташ санна, дерригача къаман сурт кхеллад йоазонхочо.

Паччахьа заман чухьа (1917 шу тIакхаччалца хинна хана юкъ) дукхагIбола гIалгIай халача хьалашка бахаш хиннаб: дIаде шоай доалахьа лаьтта хиннадац, деша бокъо а къахьега бокъо а хиннаяц, вешта аьлча, къе-миска вола саг цхьанна чоте воацаш ваьхав. БIарччача къаманна тIа мел этта йола халонаш ерригаш а дика яйза ба Беке дезал. Белггала аьлча, малагIаш я уж? Цкъа-дале, хIара шера дIаде лаьтта ийдеш, мах тела безаш ва дезала да, ший доалахьа долаш урд ца хиннадаь. Цигара хьадоагIа кхыдола зуламаш: таро цахилар; бераш, сесаг даим меца лелар; дувхара биркъе хилар; мискача сагах наха шиш беш цахилар. Йоазон тIа хьахьалхатеттар духхьал цхьа Беки вале а, къаман дукхагIа лазаш йола моттигаш гу вайна цунга гIолла. Из санна эшаме вах ИсмаIал, ГIойберд, Дауд, кхыбараш. Цар классови моастагIий хиннна латт СаIад, Соси, Товмарза санна хьал дола нах. Уж моастагIий хилар, царга рузкъа дукха долга дац. Цар нах цалархIар, царех бакхар, цар цIий мелар, уж шоашта кIаллоаттабар да. Бакъда вIаший духьаллаттача наьха низаш дIалаьрхIача, кIалбисарий цIоз дуккха доккхагIа да. ХIаьта хьал дараш пIелгашца дагарбилла мара бац.
МоллагIа хIама – дикадар а водар а – цхьа чаккхе йоацаш хилац. Адамий эгIазал сомлуш йоагIа. Къаьстта из дика гу вайна СаIада техха Беки вийначул тIехьагIа, бIаьхийча наха чуэтта латта Рашид лазар кхийтта велча, кхыйолча моттигашка. Яьнна латтача цIер тIа даьтта доттар мо хIама хулар царех тара йолча хIара моттигах. Латта Iаьдал гоамделар, хьакимашта духьала яппараш е баьлар, юххера шаккха оагIув вIаший качъяхар. Кхыча дешашца аьлча, революцега бодача наькъа юхьиг хьакъеда яьнна зама я из. Цу новкъа баьннача наха хIанз а дикка кхетадеш хиннадац, шоаш даккха гIертар фу Iаьдал да. Наха эшараш хиннад лаьтташ, яа сискал, хIаьта вайна ховча тайпара, уж хIамаш доацаш саг воаха мича лу. Цудухьа эггара хьалха царна дагадоаллар, мехкара политически хьал а доацаш, массарна цхьатарра эшаш дола нах боахабу хьал-таро хиннад. Иштта кхоталу, вIашагIкхет, цхьан уйлан тIа совц дукхагIбола гIалгIай. Из уйла ювзаенна хиннай, шоай яIан тIа багIа хьалдараш Iобахарца, массанена цхьатарра товргдола вахар кхолларца. Цу гIулакха оарцагIбаьнна лелача наха юкъе гу вайна лакхе бийца, вахар дайза бола къонахий: Дауд, ИсмаIал, ГIойберд; кагий нах : Хьасан, Хьусен, цар нийсархой; бераш: Султан; кхалнах: Кайпа, Аьсет. Вешта аьлча, массе а ноахалах дола адам: кхал а маIа а, зIамига а доккха а. Деррига къам. Оалаш да, цхьанне аьнна дош оттац, мехко аьнна дош отт. Укхаза из дош, духхьал багах дIааьнна ца Iеш, герзаца дIакхайкаде а чIоагIде а дезаш хиннад. ТIемца, къовсамца мара къоасталуц шоайла вIашкакхохкабеннача наха юкъера хIама. Ахархойи болхлойи лата безаш хул контрреволюци хьеерех, арахьара тIабенача, герзах хьалбикъа болча инарала А. Деникина бIунца, чурча моастагIашца, къаьстта а Iаьдало кулакаш баьча нахаца. Машаре баьхача, тIом фуд ца хайнача наха хала хиннад уж низаш эшаде. ХIаьта а уж эшадаьд цар, шоаш дукхагIа хиларца, шоашта дагадийха гIулакх нийса а наха эшаш а хиларца.
ГIалгIай дикагIа бахаргбола хIама хьаде, хьакхолла гIийртаб герз бекъувлаш, эгIазлонна узамаш деш бола лоамарой. Царех дукхагIчар шоай вахар кходац юкъарча гIулакха. Къаман гIулакх бахьан бов Хьасан, Султан, уж санна бола бIаьш кагий нах. Цар шоай дегIамаш кходаьдаларе, уж юхагIийртабаларе, кIезига бале а, хьалха санна царна тIабагIаш чакхбаргбар хьал дола нах.
Боков Ахьмада романа тIа вай къам кхача гIийртар Далла а наха а дезаргдола хIама хиннад, цудухьа кхоачаш ца хила йиш яцар цун. Юххера а, вай къаман дикагIйола малагIа оамалаш я романо ювцараш. Эггара хьалха хало тIаеча барт-цхьоагIо хилар, халонашта сатоха хар, къахьегам безаш хилар, кхыча къамех болча дикача нахаца хоза гIулакх леладар, харцонца гоамал хилар, кхыяраш. Уж оамалаш вайх яьхкай, геттара хала дахача хана а. ХIанз, вахар аттача даьлча а, дикагIа мел дола къаман хьисапаш лорадеш, боча леладеш, хьабоагIа гIалгIай. Из гIадвугаш а да.
Боков Ахьмада даь йоазув дика хилара тешал деш да тайп-тайпарча критикаша а литература дезаш-дешаш болча наха а даь йоазош. Филологически Iилмай кандидата, профессора И. Дахкильговс яздаьд: «…А. Боковс дукхача къамех бола къебараш вIашагIтох. Йоазонхочо дика терко яьй казакий вахара а. Царна юкъе а классови бекъам хиннилга гойт цо. Казакаши гIалгIайи вIашкахахка гIерташ контрреволюци хиннаяле а, романа тIа гойт тайп-тайпарча къамех бола нах вIаший барт чIоагIбе гIерташ хиннилга. Цхьан кхетам тIа боал уж: моллагIча къаман къехой моастагIа – къаьнарча Iаьдала викалаш болга а, шоай барт а вахар а тоадеш дола керда Iаьдал цхьоагIонца даккха дезилга а».
Вешта аьлча, И. Дахкильговс яхачох, романа тIа йоккха моттиг дIалоацаш да къамашта юкъера доттагIал. Из бакъдеш да кхыча критика Мальсагов Абос даь йоазув а. Цо яхачох, «…дика гойтар цу романа тIа Боков Ахьмада эрсий къаман къахьегамхой вахар а. Из гойтарах цун дика вIаштIехьдаьлар тайп-тайпарча къамех бола хьаьнала къахьегамхой ма могга вIаший барт чIоагIбе гIерташ хиннилга хьахьокха. Шоай сакхетам дегIабарца цар дика кхетаду шоай моастагIий паччахьа Iаьдали цун викалаши болга, шоай бокъонаш яхара паччахьа Iаьдала духьала тIом лоаттабе безилга».
Таханарча кагирхошта – мехкарашта а кагийча наха а – ер ма йий ала вахара хало яйзаяц. Цар меца лела, шийла лела, лаьттах хьагаш баха бийзабац. Цудухьа царна хет, массаза иштта хиннад. Хьалхарча замах шоашка дIадийцача, дуккхабараш теша а тешац. Цу даькъе боккха лоархIам болаш я Боков Ахьмада дилоги (шин книжках латташ йола роман). Вай литературанна юкъе шин книжках латташ дола эггара хьалхара йоазув да из. Цо кхувшбоагIарашта дика довзийтаргда даьй вахар. Из дайзача, шоашкарчун хам а дикагIа бергба аьнна хет сона цар.

С. Арчаков

№ 68-69 (12004-005), шинара, 8 май, 2018 шу, вторник, 8 мая 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *