Аьшка сом

Дукха ха я хIанз аз дувца лаьрхIар хинна а дIадаьнна а. ХIаьта а, зIамига волча хана сайгара а сай новкъостагара а даьнна гIалат хIанз дагадехача, чIоагIа халахет сона. Долчча бесса дIадувц аз хиннар?
ЙиълагIча е пхелагIча классе деша вагIаш вар со. Белггала хIанз дагадагIац. Цхьана деша вагIача новкъостаца Идрисаца тха цIагIа «Форда тIарча тIемах» ловзаш доахкар тхо, Цхьа «кема» мара ца дуташ, Идриса деррига «кемаш бухе а дахийта», ловзарах чам бенна тхо доахкаш, нанас аьлар тхога:
— Жи, дукха даха, тика тIа даха доагIадалара шо, хьаьший ба вайцига боагIаш, даа хIама кийчде деза са, мукъа яларе-м се гIоргьяр со. Ши кийла шекари, маькхи, чайи эцаргда оаш, — аьнна ахча а денна арадаьхар тхо мамас. Ловзара цо тхоаш тIерадахарах бохам а хинна, Идрисаца наггахьа дIа-хьа йист а хулаш долхар тхо.
Тхона юхе хиннача тика чура шекари чайи ийцар оаха, хIаьта маькх яцар.
— Фу ду вай? — хаьттар аз Идрисага.
— Маькх йоацаш чу мишта долх, кхыча тика чу хьажа вай? — аьнна, жоп делар Идриса.
Кхыча тика тIа автобусаца ца вахача, гаьно яр. Дукха нах латтар автобус сецача. Халла тIахайшар тхо шиъ. Автобус йолаелар. Ког дIа-хьа баккха моттиг йоацаш йиза яр из. Гаьна даха ца дезандаь сатохаргда вай, яхаш латтар тхо Идрисаца. Автобус йиза хилар-м хIама а дацар, сатохаргдар оаха, цига цIаьхха тхона дага ца хиннар хиннадецаре. Тхона ца ховш контролераш хиннабар автобуса чу. Пассажирашка билеташ хетта баьлар уж. ХIаьта, оаха шинне тIаховшаш билеташ ийцадацар, сов сихденна. Ер саццалца вайна тIа ма кхоачабалар уж, яхаш тхо латташ, светофоро никъ а бийхка сецар автобус.
Цу юкъа контролераш тIакхаьчар тхона.
— Шуга дий билеташ? — хаьттар сона тIа а йийрза, аьрдига пхьарсах цIе зиг хьерчаш, лакхача дегIара йолча кхалсага.
— Дац, — аьлар аз, — автобус сецача эцаргда оаха.
— ХIанз тIехьа да из, хьалххе а уйла е езар, гIод такха дезаргда шун, «пхьагалаш», — аьнна, са аьттига пхьарс лаьцар цо, со вада гIерташ санна. Водалургвий ког Iооттабе а моттиг йоацача, наIараш къайлача автобуса чура!
— Ахча дац сога, даьци, тIехьа тIайоагIача хана эцаргда, хIаьта хIанз къинтIера яла тхона, — аз аьлча, даггара сердаш, тIачувха йолаелар тхона кхалсаг.
— Аз йицъергья хьона даьци. Хьада сом, милице аз шоаш дIачудалале! — йоахар цо, автобуса чу хиннарашта хьалхашка тхо сийдоацача даха а гIерташ; шевар тхона бIарахьежар.
— ХIа, ер да хьона, боккъала сацалахь хIанз! — аьнна, кхы са а ца тохаденна дIаделар аз маькх эца лаьрxla диса хинна сом.
Автобуса наIараш еллалушше а цу тIара Iолийлхар тхо Идрисаца.
— ХIана дал ар Iа цунна из, маькх сенах эца воалл хьо? — раьза вацар сона Идрис.
— ДIа ца делча воаларий со, вай милице дига из гIерташ хилча? Цул совгIа, шевар бIарахьежарах тоам а хийтанзар сона. МоллагIа цхьа вовзаш вола саг а леха, маькха дала ахча доаккхаргда вай, — аьлар аз.
Кхачан продукташ йохкача тикана хьалхашка дIа а этта, вовзаш вола саг кхетарга дог доахаш латтар тхо шиъ. Цхьабакъда, дукха латта йиш йолаш дацар, цIагIарбараш сагота хургболандаь. Тхох цаI чу а ва-хийта, маькха ахча хьаийцадаларе даьннадар из, цхьабакъда, тхо бокъонца дог тийша дар моллагIа цхьа вовзаш вола саг ма кхетаргвий, аьнна.
Иштта саготденна тхо латташ, хьалха къонах а волаш, ши кхалсаг хьатIаера тикана. Цанна тIехьа тхол ши-кхо шу зIамагIа хургволаш кIаьнк воагIар.
— Аслан, Iа укхаза сабарде, укх сахьате тика чу а этта тхо сиха арадоагIа хьона, — аьнна, кIаьнк ара вита, тика чу бахар уж. Бе доалла аьшка сом хьал а кхувсаш, ловза эттар кIаьнк. Из бIарга а дайна, цунна тIаволавелар Идрис. Дагахьа кхетадир аз цо леладер, хIана аьлча, школе зIамагIа долча берашкара кагий ахчаш цо доахилга ховш вар со. КIаьнкаи тхонеи юкъе массехк метр мара хургьяцар. КIаьнка аьшка сом хьалкxoccaшe а тIакхийтта хьалаьцар из Идриса.
— Хьада са ахча! — яхаш цIогIа а детташ, сом бе кхаьчача Идриса кулгах каетта ваьлар кIаьнк.
Из дIа а лоставаь, цунна ца гойташ вокха кулгаца ахча киса деллар Идриса. КIаьнк дIавалацар. Хьалха шe тIакхийда Идриса бий хьалаьцар цо кхоссавенна. Идриса бий хьабаьстар. Баьсса бар из.
— Хьада са сом! — яхаш, велха а чIехкаш, Идрисах лета ваьлар кIаьнк.
Цо еча гlapax нах гулбала болабелар. Цудухьа, сай новкъостага ахча дIадалийта дагахьа, цанна дIатIава-хар со. Цига тика чура сихача боларах араваьлар кIаьнкаца хинна къонах а. Цун да хиннавар из. Ший кIаьнко ю гlap дIахеза из воагIачоа тара дар.
— Фу хиннад укхаза? — хаьттар къонахчо эрсий меттала, ше хьатIакхоаччаше а. Саг йистхилацар.
Хьалха санна Идриса барзкъаш дIа ца хецаш, ший сом дIадехаш вар кIаьнк, велха а чIехкаш.
— Фу ахча да Iа цунга хьада яхар, Аслан? – хаьттар къонахчо.
— Папа, Iа денна сом согара низагIа дIадаьккхад укхо, хьадалийта цунга из! — латкъар кIаьнк ший даьга.
— ХьахIий! ДIаэца хьай сом! — аьлар Идриса гIалгIай меттала. — Бегаш бе а йиш яц хьоца? — КIаьнкага сом дIакховдадир цо. Вокхо катеха бера дIаийцар ший сом.
— Юхале цунна из сом, миска хургва из, — Iоттар еш, аьлар къонахчо. — Аз кхы а лургда хьона. Да-нана доацаш бой хила тарлу ераш! — аьнна, соней Идрисаи кIирвенна бIарахьежар из. — Тхо-м дац бой! — иккхар согара.
— ТIаккха берашкара низагIа ахчаш хIана доах оаш, — аьлар къонахчо цIимхаро, — эхь хетаций шоана зIамагIбараш бовха? Шоай даьй-ноаной сий хIана доаду оаш?
Кортош чудаха, йист ца хулаш латтар тхо. Къонахчун дешаша, кертах гон етташ санна чувхавора.
— Хьан-д шо? — хаьттар цо тхога.
— Наьсар-Кертера да тхо! — корта хьал ца айбеш, оапаш бувцар Идриса.
— Са юртахой да-кх шо тIаккха! — цецваьлар къонах.
— Сона мича довз шо, малав хьа да? — хаьттар цо Идрисага.
Идрис ший даь цIи малагIа йоаккхаргья ца ховш латташ, мичара воагIа ца ховш милиционер тIанийсвелар.
— Фу хиннад укхаза? — хаьттар милиционера. Довда делар тхо, цхьабакъда, милиционера тIакхийтта кулгаш лаьцар тха.
— Фу даьд акхар? — хаьттар милиционера, юха а гулбеннарашка.
— Тха кIаьнкагара низагIа ахча даьккхад акхар, — аьлар, тхона пIелг тIа а хьожабеш, кхалсага.
— Бита ераш, бегаш мара баьбацар акхар! — дехар дир тхоца къамаьл даьча къонахчо. — Са лоалахой ба уж.
— Хьо а ераш а милице берий отделене дIадига декхарийла ва со! — жоп делар милиционера. — Цига къоас-тадергда вай бакъдар. Долле, аьнна, тха шинне а кулг дIаозадир цо.
— Со ваха сиха ва, — аьнна, бахьан а даьккха, къонах а цунца хинна кхалнах а, шоай кIаьнк хьалха а ваьккха, дIаболабелар. Наг-нагахьа тхогахьа юха а хьожаш водар кIаьнк, тха футтаро еш, мотт ара а боахаш.
Милице берий отделене Iочудигар тхо шиъ. Цига — малаш да а малагIча школе дешаш да а — шедар дIаяздир милице форма ювхача кхалсаго. ТIаккха тха школа директорга телефон техар цо. Нах а бовхаш, Iалаьмате доккха хIама даьд укх шинне, аьнна директорат тхона тIалеткъар из, тIаккха тха характеристикаш дIайийхар. Цо телефонаца дIаду къамаьл хьахозар тхона, хIаьта директора цунга юхаду къамаьл хазацар. Характеристикаш сенна эш хаьтта хила дезаш дар директора, хIана аьлча, берий цIен инспектора аьлар:
— Характеристикаш эш укх берашта судебни гIyлакх хьоадара.
Цо из мишта аьлар хац сона: тхо кхерадара е цIенхаштта уйла йолаш. Цхьабакъда, из цо аьлча мара оахош даьчун цIенхаштта уйла еш вацар тхо шиъ. Бесаш дIадолхаш кхерадир тхо телефонаца кхалсага даьча къамаьло. Идрис йистхулалуш вацар. ХIаьта, со ма даггара деха эттар, эггара хьалха оаха даь хIама а да из, кхы дергдац, яхаш. ХIама хиланзар сачох. Тхона шиннена а протокол оттайир милице болхлочо. Да-нана балха дола моттиг хьаювца аьлча:
— Из сенна эш? — хаьттар аз.
— Шо бахьан шун да-нана бехктокхаме озийта эш! — жоп делар кхалсага. — Оашош даь зулам кIезига хеташ дий шо? Тахан кIаьнкагара низагIа ахча даккха деннад шо, кхоана тика, наьха цIенош довха безам оттаргба, ломма кхы а доккхагIа зулам дергда… Иштта зIамигачун тIара доккхача зуламга кхоач саг, — йоахар кхалсага. — Цудухьа шуга зулам кхы ца дайтара де дезар дергда оаха хIанз. — Протокола тIа тхога кулгаш а яздайта, дехьа чу дахар тхо.
— Хьо бахьан да хьона ер деррига! — аьлар аз Идрисага, тхоаш цхьаь дисача. — ХIанз кхийтарий хьо, Iа берашкара ахча дахар зулам долга. ТIаккха наха ер дIахезача мел доккха эхь да!
— Хьанна ховра цунах зулам а хинна вай хьувзадергдий? — жоп делар Идриса.
— ХIанз кхийтарий хьо тIаккха?
— ХIанз-м хIана кхетац! Вай укхазара чудохийтаре кхы дуне доаккхаш тIакховдаргвацар со наьха xlaманна. Чудохке фу дергда вай? — гIайгIа йора са новкъоста.
Тоъал ха яьлар. Мама сагота хургйолга ховш вар со. Телефон ца тохаш фу деш вагIа со, аьнна, хьал а гIетта наIара ко хьаозадир аз. Из къайлаяр тхона ха а ца ховш. HaIapax бий бетта волавелар со. Дехьа чура, тхо хьалха чудоаладаьча цIагIара, ниI цIовзаш хьахезар. ГIарт, гIарт, яхаш таташ а деш еза иккаш текхаеш, тхо долчахьа цхьа саг хьаволавелар уйче тIа гIолла. ДIоагIа чукхостадаь, ниI хьа а йийлла, чуваьлар доккха ши мекх дола тенна милиционер.
— Фу эш шоана?
— ЦIагIа телефон тохийта сога! — аьлар аз. — ЦIагIарбараш сагота хургба.
— Хьашт дац! — тIачайхар милиционер. — Хоам баьб царга тхьовре а, укх сахьате хьакхоачаргба!
Halapax чIега а теха дIавахар милиционер. Кхы а ах сахьат даьлар, цхьабакъда, тхона-м геттара дукха хийтар из. ЦIаьхха наIара тIехьашкара кхалнаьха а маIача наьха a гIapaш хьахезар тхона. ЛадувгIа эттар со. Къамаьл дерашта юкъе сай даь оаз хезача, гIадвахар со дагахьа. НиI хьа а йийла, тхо долча чубаьлар протокол оттаяь кхалсаги, мекхаш дола тенна милиционери, цанна тIехьа са дай, Идриса нанеи. Тхона тIехьабаьхкараша а оаха а цхьан каьхата тIа кулгаш а яздаь чудахийтар тхо.
Дас хIама хьа ца оале а, чIоагIа эхь хетар сона оахоша даьчун. Корта чубаха, йист ца хулаш чуводар со даьца, хIаьта Идриса ма даггара сердар нана… Тхо дIахьа къаьстача, дас раьза воаццаш хаьттар сога:
— Фу эшаш доах Iа берашкара ахчаш?
Йист ца хулийташ къамарг дIалаьцар са, цун хаттар новкъа долаш. Сона халахийтар айса ца даьча хIамах се бехке варах, цхьабакъда, се цIен а венна, новкъоста беррига бехк дIатIабилла а магацар се бахьан цо из зулам дарах.
— Иштта нийсделар из! — оаладелар сона низткъа.
— Мишта нийсделар? Хьаала долчча бесса, — аьлар дас.
Долчча бесса дIадийцар аз: автобуса тIа тхоашта гIод тохар а, из бахьан маькх эца тхоашка хIама ца дисар а, тIаккха цхьан ца вовзача кIаьнкагара оахоша сом даккхар а.
— Наьха ахчах ийца маькх вай цIагIа чу я воаллар хьо, — аьнна, лерг озадир са дас. Цо йийттача аттагIа хетаргдар сона, наьха хIама лочкъаяь воагIа яха хабар хозачул.
Да хьалха а волаш цIагIа со чувоалаш наьха гIapaш яр хьахозаш. Сона хьадагабехар тика тIа тхо долхаш мамас бийца хьаьший. Моаршал хоаттаргда-кх аз, яхаш, дагахь уйла йолаш со чуваьлча, цец-амах ваьлар со: сахьат хьалха оаха ахча даьккхача кIаьнка дай, цунца хинна кхалнахи, кIаьнк шеи бар тха цIагIа. Сол кIезигагIа цецбаьнна уж а бацар, хIана аьлча, вIаши дIахьа йист ца хулаш, цхьа юкъ яьккхар оаха. Хьалхагla кIаьнк хилар йист. Са книжкага а хьежаш дивана тIа вагIар из. Массанена дIа а хозаш, аьлар цо:
— Папа, согара сом даьккхачунца хинна кIаьнк веций ер?
Кхы са ца тохаденна, сайна тIехьа уж кхайкаше а, араведар со.
— Хьо лохаш со ца кхоачаш моттиг мича йисай, мича хиннав хьо? — хаьттар сога нанас, хьаьший баххалца яхаш, ара а хинна, саррахьа чувеча. — Наха хьалхашка хоза мича дар Iа даьр!
— Царех эхь хеташ вахар-кх! — жоп делар аз.
— Цар-м хьо бехке веш хIама аланзар. Идрис вувцаш бар уж-м! — сога сагот ца дайта гIертар мама.
— Сона мича бовз уж, малаш бар вайцига хиннараш? — хаьттар аз цунга.
— Мишта малаш бар? Вай Лайла йигачун вошеи цун дезали бар-кх! — цецъяьлар мама сона уж ца бовзарах. Лайла са даь йиший йоI яр.
— Сона сенах бовз уж, мама, царцига со цIаккха ца хилча! — аьлар аз. — Царгара ахча даккха тхо-м гIийртадац, Идриса бегаш баьбар, хIаьта цар «боштолг» цIогIа хьекха йолаелар-кх. Цига милиционер тIа а кхаьча, тхо дIадигар.
Цу бийсан юача хIамах мотт ца тохаш Iовижар со.
Iуйран школе вахача, хьалхарча дийнахьа хинна халахетар кIориг а долаш дар. Школа линейка а гулъяь вийцар тхо шиъ, къоал деш лаьцав, яхаш. Цу дийнахьа дешархошта хьалхашка хинна эхь валлалца дицлургдоацаш дагалатт сона хIанз а.

ШАДИЕВ Султан

№ 83 (12019), шоатта, 2 июнь, 2018 шу. Четверг, 2 июня 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *