IАЗАП

(Дувцар)

Малх чубузача хана дошо беса лепаш хул тха юртана къулбехьа оагIорахьа дIаяда хьун петараш. Дувца а ала а йиш йоацаш сов хоза да Iалам. Дале а таьзета гулбенна нах чIоагIа маьлхара ба. Дукха ха яц дакъа дIа а делла, кашамашкара тхо цIадаьхка. Бакъ дунен тIа дIаваха тхоай юртахо вувцаш дагIа тхо.
— Дика саг вар ер, — йоах молла. — Сона дагадоагIа вай СибарегIa Iодахийтача хана укхо наха даь гIулакх. Хьинар долаш вар ер, шийна а наха а накъавоалаш вар. Могаш воацаш дукха ха яьккхар укхо, Iокадаш а Iовелхаш а воацаш. Фу магар хургда Сибаре текхача сага дар?
Сай apгIa хьатIакхачарга хьежаш, сабар а даь, ях аз:
— Магарахи цамагарахи лаьца дувца хIама долаш ва со. Бийсолта яхаш цIи а йолаш цхьа саг вайзав сона. Барайтта шу даьнна мара вацар из цар дезал мехках баьхача хана. Цхьатарра берригаш а цамогаш хилар уж. Массарел тIехьагIа вежар из ше. Сакхетам чу ца воагIаш дукха ха яьккхар.
— Даьра, акхарга дIахьажа саг ца хуле, ераш берригаш а лерг ма ба, — оалаш хезар цунна цхьа кIеззига хьаметтавеча. Цкъарчоа из гIанахьа да мотташ вар Бийсолта. Дика ладийгIача шийна хозар сомагIа долга кхетадир цо.
— Каси а бераш а халачахьа да, — аьлар цхьанне. — Акхарна чIоагIа эш кхатилла дахча. Шелало боабергба ераш.
Уж дешаш хьахезача тохавелар Бийсолта, метта урахайра, халла гIеттар.
— Ай, ай! — яхаш, нах тIабетталуше а наIарга кхаччалца дIавахар, тIаккха цIагIара араваьлар. Шийна хоа а луш дижар цун дегIацара лазар. ДIагIертача, сага дуларгдоацаш хIама дац шоана.
Цу дийнахьа лоаллагIа бахача казахашкара говр-ворда а даьк-кха, дахча Iалашдир цо, пишка чу цIи йийзар. ЧIоагIа хьежар из ший унахошка. Дукха ха ялале уж бийрзар.
Дунен чу вахаш ше йоаккхача хана кхы цкъаь цкъа цамогаш хиланзар Бийсолта. Могаш-маьрша волаш яьккхар цо шийна йилла ха. Лазар юхатехар, бакъда Iоажал юхаяккха маганзар.
Аз деча къамаьлага лерг дилла ладувгIаш вар ха яха цхьа саг.
— Ва зIамига саг, са вахар дий-те Iа дувцар? — аьлар цо. — Хьажал хьо, шоайла тара дола хIамаш мел дукха хиннад вай СибарегIа Iодахийтача хана. Сай дийтта шу даьнначул тIехьагIа колхозе къахьега волавелар со. Из дар Павлодарски областе. ДIахо йодача хана наха леладер леладе сайна ларца цхьацца белха говзал Iомайир аз. Тха нана, цамогаш хинначул тIехьагIа, ший воша волча Кустанае яха дIаяха тохаелар. Цу облаете хьалкхийра со, дезалах кхийра. Цигарча наха сайна дунен чу волча хана дицлургдоацаш даь доккха дикаш ца дувцаш Iелуц со. Ноябрь бутт ба. Дарз хьувзаш да перроне. Ший когаш тIа уралатта низ боацаш, цамогаш я тха нана. Цунга дIагIортташ лазаро тоIаваь ва сол 15 шу воккхагIвола воша а. Сол зIамагIвола воша ва 13 шу мара даланза, цIи санна воагаш, дегIа тIа хьацар детташ, вIалла ца соцаш йIовхараш еш.
ЦIерамашен хьакхаьчай. Ахаш мухь ботташи вожаш нах дIахьа кхувлаши я вагонаш, къе я, нах дукха ба, берригаш а ше-ше хьалха вала гIерт. Низ бар хьалха воал, боацар гIopa а веш цигга латт. Тенна дегI долаш эрсий кхалсаг яр станце начальник. Цо, аз тхоай цамогаш йола нана бIаргайойтача, кхалсаг яр а къонах вар а кхувсаш дIа-хьа а баьха, дикагIйолча вагона чу даьхар тхо.
Цигарчул халагIа дар Омске дIакхаьчача. Тха ираза, цхьан эпсаро йодаяь тIема госпитале а йига, ши дии ши бийсеи даккхийтарах лечара яьлар тха нана. Ирази сии ма довлда цун яхаш, ше яьккха ха яьккхар нане.
Бакъдар аьлча, хIанза а цу хана а эсала нах нийслу.
Кустанайски областе цхьан станце Iуйрана диъ сахьат даьннача хана цIерамашена тIара Iодаьннад тхо. Са хила нийсса диъ сахьат дисад. Хьекхаш дарз да, чIоагIа шийла я. Станци аьнна цIи хилар мара станци я ала йиш йолаш яц из. Цхьа зIамига тол мо хIамилг я диспетчер чувагIаш, хIаьта наха дIачубовла моттиг яц. Цигара тхо дIадаха деза меттиг 5-6 километр гаьна я аьлар тхога. Наха хьийхар тхона: укх станцера дIа цхьа бIаь метр сов мара хургдац шоана дIа дагIа лампаш йоага цIенош. Цу цIагIара цаI хьаара а вийхе, ала шоаш сахиллалца чудита аьле. Ер йоккха саг лерг я шун, шо даха дезача дIакхачале.
Юрта йисте дагIача цIен корах пIелг техар аз. Цу чура саг йист хилар: «Сесаг, воа сесаг, хозий хьона?». Со чIоагIа гIадвахар, хIанз-м ак ца оалаш чудутарг ма дий тхо, аьнна. Са гIадвахар дайра: «Йоле, ниI хьа а ца еллаш, фу йоах хьажа. Чудита тхо цар йоахе, цIенда цIагIа вац а аьле, дIабахийта», — аьлар маро. HaIapгa хьа а ена, шийга цIендас яьххача тайпара оапаш бийцар кхалсаго.
— ХьалмагIа даха тхо яхац аз. HaIapa тIехьашка а бе дацар тхона, чудита тхо, нана цамогаш я тха, ара дарз ма хьекхий вайна, — аьлар аз.
Кхы саг йистхиланзар. ШоллагIдолча цIен корах тата дир аз. Казахий меттала йист хилар кхалсаг, «бугум?», аьнна. Малав хьо яхилга дар из. Цо а чудитанзар тхо. ВанагIа акхар цхьанне а чу ца дуте, нани-м лерг ма йий шелъенна. Миччахьа а ниI йохаяь, чуийккха а, цхьа хIама ца дича варг вий-те со, аьнна, дорхвенна, кхоалагIдолча цIен корах пIелг техар аз. Украински металла йистхилар цхьа воккха саг:
— Мала лех оаш? — аьнна, ниI хьайиллар цIаьхха кIай модж йолаш волча воккхача саго. Аз тхоашкара хьал дIадийцар.
— Чудовла, цхьана Iергда вай, — аьнна, дIайхача цIагIа чудигар тхо цо. Чудаьнначул тIехьагIа, Iочуэза латтача фатген доагадеш йолча лампа инза хьал а эза, цIа сийрдадаьккхар воккхача саго. Iоховша аьнна, тхо Iо а ховшадаь, тха наьнагахьа а хьежа, укх миноте Iодувшийтаргда шо, аьлар цо. Пишка тархен тIара ший сесаг Iо а яьккха, тха нана цу тIа Iоюжайир. Тхо лаьтта, кIал хIамаш а ехка, дувшийтар. Сахилча гIайттар тхо.
— Дар дуаргда вай, — аьнна, истола гонахьа тхо Iо а ховшадаь, даьттаца хьокхаяь коартол юаяь, шура теха даь гIалмакхий чай моладаь тхо дузадаьчул тIехьагIа, воккхача саго аьлар:
— ХIанз шоай лоIам бар де мукъа да шо.
Кастта тхоай наьна веший цIагIа дIакхаьчар тхо. Цецбаьннача бисабар тха наьна веший дезал.
— Шо мичара гуча даьлар? — аьнна, хаьттар тха наьна вошас. — Поезд ена 5 сахьат совгIа ма дий. ХIанзалца мичахьа хиннад шо?
Оахош мел леладаьр дIадийцар оаха. Тхо чу ца дитача фусамах тамаш янзар цар. Уж наха дика бовзаш хиннабар. Воккха саг а вайзар царна. Из вувца везаш вац, аьлар, из массанена бага ваха ва, цунах наха оал: берригача наьха дади ва, аьнна. Ва а вар из берригача наьха дади.
Мотт цаI лебора аьнна, цхьан къамах вар аьнна, цхьан нанас даьна ваь вар аьнна, хилац гаргало а е доттагIал а. Гаргала саг хила, воша-йиша де, доттагIа ва ала хьашт да дика дог долаш вола саг, кIалвисачоа гIo-новкъостал деш вар. Цу тайпара нах дуккха-дукха болаш ба. Кастта велар из воккха саг. Из валлалца цунца доттагIал леладир аз.
Тхо цига дIакхаьча кхо-диъ ди даьлча, тха цIагIа мел вар, со цаI мара ца вусаш, больнице Iобувшабир. Аз тхоай наьна вешийга дIахайтар, сай болх лаха безам болга. Цо цхьанне беча балхах ши дезал кхоабалургбацар.
— Мегаргда, со хьожаргва хьона балха моттиг лаха, — аьлар наьна вошас. — Вай дахача станцена юххе йолча элеваторе гIоргва со. Дика хургдар хьо цига балха дIаэцаре.
ШоллагIча дийнахьа цу элеваторе директорага айса язйир аз заявлени, тха наьна вошас каьхат а яздир. Цига балха дIаийцар со. Балха дIаэтта кIира далале со а цамогаш хилар. Цхьа бутти шийтта дии даьккхар аз метта уллаш.
ХьагIетта дукха ха ялале аьлар аз: «Воти, со балха вода».
— Мишта вода хьо балха? — аьлар наьна вошас. — Хьо-м Iокхаьчача хьакимашта вовзарг а мичав. Уралатта а са мичад хьа, болх мишта бе воал хьо? СалаIа цхьан бетта, кIеззига садоллалца.
Из сога а аьнна, ший сесагага ше цIаваллца ер цхьаннахьа а ма вахийталахь, аьнна, командировке вахар из. Со лоравеш я тха наьна веший сесаг. Лечкъа а лечкъа балха ваха араваьлар со. Йиъ-пхи километр гаьна ваха везар. Мух баьлча, михо леставу со. ДегIа тIа дулхах хIама даллац, цIока мара. Хала ваха дIакхаьчача, элеваторе чувитанзар со. Пропуск хьая аьлар хаьхочо. Директора тIавахача, цунна а вайзанзар. Аз аьлар, цхьа бутт хьалха укхаза болх беш хиннав со, аьнна. ТIаккха вайзар. Хьал а гIетта, са кертах кулг а хьекха, хьакимо аьлар:
— ХIанз фу дуларгда хьона? Хьай когаш тIа уралатта са мичад хьа.
— Сайна дуларг дергда, — аьлар аз.
Сох къахийтар директора.
— Цхьан бетта кIа докъадеча цехе болх бергба Iа, хьа дегIага низ боллалца, цул тIехьагIа кхычахьа дIахьожавергва хьо, — аьлар цо.
3Iамига фусам яр со чувигар. Чуваьлча дуача хIаман хоза хьадж кхийтар сона. Ioxa, аьнна, со Iо а хоаваь, дIаараваьлар сога балха моттиг хьахьокха вена саг. Со таккхалча вагIа, се сенна воалаваьв хац сона. Цхьа ха яьннача гIолла цаI боккхеи шоллагIбар зIамагIеи ши кадилг чу а латташ доккха оаркхув дахьаш чувера из.
— Яа хьайна, — аьлар цо.
Сога ахча дац ала эхь хеташ, хIама яа меца вац со аьлар аз.
— Хьогара цхьан бетта ахча ма даккха, аьнна, соцам баьб директора, хьа дегIага низ боллалца. Хьона хиннар дIайха лазар да, цу лазаро цIока мара хIама дитадац хьа дегIа тIа. Дийнахьа шозза хIама дуаргда Iа мах боацаш, Iуйраннеи делкъигеи, — аьлар цу саго.
Цецваьнна со цунна бIарахьежача висавар. «Фу бала кхаьчабхьогI акхарна со иштта ца кхаьбача?» — аьнна, хийтар сона. Са дего яхар ховш санна, саго аьлар:
— Хьо цецвала везаш хIама дац, вай паччахьалкхе иштта къахетаме я. Хьона хаций, вай мехка мишта лелабу кIалбиса, кхаба саг воацаш бола боккхий нах, да-нана доаца бераш? КIа докъадеча цехе пишк йоаг, шелал Iаткъаргъяц хьона.
Дерзанча дегIа тIа шийла хий тIамохкадича санна, кер бизза шеко латташ, ладийгIар аз цу фаьлгага. Iаьдал иштта къахетаме дале, сенна озийташ да адамашка селлара доккха Iазап? Дале а, са къайла ца даьлча хIама дац. ДIамолача хана къахьа яле а, дIаменна яьлча, дарбане хул цхьайола молха. Керта дика доацача Iаьдало лестадеш тIой хьадетташ хилча, Iо ца тIеIача воалий?
Иштта болх беш бутт баьлча директора тIавахар со. Заявлении язъяьяр аз, кхычахьа дIахьожаве со аьнна.
Аз яздаь каьхат Iодийшача, директора секретарь йолча кхалсага бIаргех хий даьлар. Сох къахеташ яр из.
Балха дIачIоагIвелар со.
Вай Iодахийтача кхоалагIча шера Iоажала метта йисар тха нана. Цунга хьажа Макинкера Ioepa тха йиша.
— Нанега хьажа кхалсаг яц. Шох цхьаккха а саг йоалаяь мича ва, тха совхозе шо дIадаьхкача, дукхагIа таро хургья са цунга хьажа, — аьлар йишас.
Нана а раьза хилар цо яхар де. Царех ца воалаш, сай балхах а ваьнна, новкъостех а ваьнна, кхыча районе ваха дIавахар со. Цу лирача хана сайна дайнари айса лайнари цIаккха дицлургдац сона. Бицлургбац лазаро вожаваьча хана сай дегI хьаллоаттадаьраш. Уж бахьан долаш хIанз а вахаш ва со укх маьлха дунен тIа.
— Кхы а цхьа хIама да дувцанза со ца Iелуш, — аьлар къонахчо. — ХIанз дукха ха йоацаш цхьан хьакима тIавахавар со. Соца цхьана са наьна шуча а вар — кховзткъеи шийтта шу даьнна воккха саг. КIалвагIар дикка тхол зIамагIа вар. Ше вагIачара меттахьа валанзар из, хьалъайваланзар, моаршал хаттанзар.
— Шо фу эшаш даьхкадар? — яхаш, хетт цо.
— Хьо хьан-сен ва, аьнна, хатта даьхкадар тхо-м, — ях аз.
— Из фу къамаьл да? Кхы де хIама доацаш да шо? — яхаш, яппараш е волавелар из.
— Хьаала йиш йоацачара ваьнна хургва ер, — ях аз наьна шучийга.
ЧIоагIа корзагIваьлар хьаким, оцха къамаьл де эттар.
— Яхийта укхазара! — яхаш, мухь бетт цо.
Фу дергдар оаха? НаIаргахьа дIадоладелар тхо.
— Со-м се вала веззачара ваьннав, — яхаш, тхона тIехьа цIогIа хьекх цо. — Со-м фунаьхкдаьчун воI Махьмад-Сали ва!
— Ва ях Iа? — аьнна, сецав со. — ТIаккха-м хьога дувцанза даргдоацаш цхьа хIама да. Макинке ваь-м вац хьо?
— Вича фуд? — чIоагIа раьза вац хьаким.
— Тахан хилча санна дагадоагIа сона цхьа сурт. Тха йиша Iеш йолча цIалга аьтта оагIорахьа яьгIача барака чу Iимадаш а хеза, цу чу ийккхар со. Тховнага хьалъотташ арахьа илла лоа деша а деша, тIоадабаьча пенах чухьанахьа хьаьха хинна топпар хьабежабар, пена йисте латтача ага чу улла бер къайладоаккхаш. Бера баге йизза хотта бар. Шелг чухьекхаш цIенйир аз бера баге. ТIаккха мара садаха волаваланзар ага чу илла кIаьнк.
— Из сенна дувцаш да? — аьнна, корзагIваьлар хьаким.
— Сиха дицденнад вайна лайна Iазап. — Хьай даьга а наьнага а хоаттаргда Iа хье дийна мишта висав.
Балха баха хиннабар да а нана а, ага чу тхьайса улла бер цхьаь а дита.
ЛадувгIаш мел баьгIараш къахетаме бIарахьежар цу воккхача сага. ТIаккха дIаьхха дуIа дир цар, юкъ-юкъе амин а оалаш.

Кхоартой Мурат

№112 (12048), шоатта, 28 июль, 2018 шу. Суббота, 28 июля 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *