Халхара эздел

Казахстане дар из, вай Iадига 7-8 шу даьннача хана.
Гаьнара нускал доаладеш боагIа замеш Iобессача цIагIа доккха ловзар эттар. Цу цIагIа цхьаькха хьаьший а нийсбелар.

МугIарах хьаллатташ мехкарий а бар, царна духьала хьалхайша багIаш къонахий, кагий нах а бар. Локхаш пандар, дувцаш зоахалонаш, юкъ-юкъе халхара бIал боаккхаш. Цхьабакъда, дика хIама зувш волчоа хоалуш дар, хьаьшашта юкъе ший тайпара къовсам латтилга. ЦаIаш безаме, эзделца, сатийна, сабаре, энжийча дешах баге лораеш, халхара юкъе маьже лораеш бар. Вожаш сов тIехкар даьста, аркъал ухаш белаш, кIома дешаш кхувсаш, халхар деш мехкарашта сов дегIа тIатеIаж бар.
ЦIаьхха халха яла йолаенна йоI, ши-кхо го боаккхаше а, хьа а яьнна, мехкарашта юкъе дIаэттар, тов мо цIий а енна. ЭгIазваха зIамсаг а Iохайр. Сецар пандар, дижар ловзар.
Тхьамадийгар пурам а дийха, жоп дийхар зIамсаго йоIагара: фу бахьан да, ше кIезигвеш, йоIо халхар хоададар.
ЙоIо жоп делар: «эздийча гIулакхашца сакъерда а дог-безам эца а раьза я со, цхьабакъда, лай ловзараш деча даькъе хургьяц, зIамсаго даьр лай халхар дар. Со гIалгIа я, тха ворхIе даьх лай саг хиннавац».
ЦIен-дай а хьаьшах хьаькъаленах оарцагIбаьнна кхы дов кIоарг ца луш дIахаьдар из цатоам.
Цу хана со зIамига вар, из хIама кхетадинзар аз. Дуккха ха яьлча, из йоI (хIанз дезалий нана) са лоалахо хилар. Сона из дов диц даланза дар. Цхьан дийнахьа дашхар дийхар аз цунга. Дала теха кIоарга хаькъала нана хиннаяр из… Цо хьадийцачох, аз кхетадир халхар чоалхане маIан долаш, дуккхача тайпара хулилга.
Сакъерда гулбенна нах, хIаране ший нигат хул. Цхьаннешта цIена, эздий, хоза сакъердам беза. Дегабуам бе йиш йола дош ца оалаш харц, бIеха, айхьаза маIан долча тайпара маьже ца хьоаеш. Цу тайпара деча халхарах эздий халхар оал. Эздий халхар деча саго дегIа гIов нийса лоаттаду, шийнеи йоIаи юкъера юкъ боарамах лоаттаю, «нун» доагIаш бат увзаеш велакъежац, чоап тIаеча санна, Iимадаш йиц. Деррига цун халхар дегIа кадайли, хозали хьахьокхаш да.
ШоллагIдар лай халхар да, Iа хьадаьр мегаш. КIалтIавала гIерташ, сатта гIерташ, селла ийрча дегI леладе магарах нах цецбаха гIерташ хургва лай халхар ду саг. Кулга оамалца, дегIа оамалца эхь дола хIамаш маьлха даха гIерташ хургва.
Боккхача наха дувцарах, хьалха дIаяхача хана лай халхар деш хинна нах, чокхе чухьанах берзана баьле ухаш хиннаб ловзарга. Из дош бахьан доккхий довнаш хулаш а хиннад.
Эхь-эздела лагIа дохара лохера лагIа да из. Цхьа моллагIча цIагIа хьадайташ а хиннадац лай халхараш. ХIаьта из дича мегаш а, къоабалдеш а моттигаш хиннай.
ЦIаьхха дагадоацаш нах вIашагIкхийттача метте, уж шаккъаш болаш хилча, къовсам боалаш хиннаб, шо-шоай дар котдаккха. Ийшараш дIаболхаш хинннаб, вокхар лагIа тIа ца овттар духьа. Хела къовсам герзага баьле, къасташ а хиннаб.
Лай хилар е эзди хилар – сага шийна хов ше малав, ший дего фу къоабалду.
Саг йоагIача, е цхьа цIай дездеча ловзар оттаде хьож нах. Мишта хул халхар? Цкъаза сцена тIа а оттаду, хьувкхама…
Пандарчо халхара йиш дIалокх, йоI арайоал ший тайжжа болар а дий. ТIаккха, Дала лорадолда вай, даьръеннача чаво санна Iимадаш а йий, арахьад цхьа бIатIа. БIаргаш а къоарзадий тIахьад йоIа, даргI аьле гора кхет. Цул тIехьа цхьа болх бу цо, маьжений болх, цIогIа хьекхаш. Мел денал долаш хила беза царца халха бувла мехкарий?!
Керта тIа кий йоацаш халха валар гIалгIай Iаьдалах эхь да. Со лай ва яхилга да из. Къонахчун кий тила бокъо яц са яхилга да из. Гора увттар гIалгIай Iаьдалах эхь да. Уж гIалгIай къаман халхара белгалонаш яц. ГIалгIачун бокъо яц гора отта Далла хьалхашка мара.
ЛаьрххIа ловзарга вIашагIбетталуш хиннача наьха халхараш да вай лакхе дийцараш.
Царел совгIа кхы а халхараш хиннад: чарахьий халхараш, тIемхой халхараш, Iуй халхараш, берий халхараш, мехкарий халхараш, ритуальни халхараш.
ХIанз а дицдаланза да Iуй халхараш. Кагийча наха шоай дегIа кадайл гучайоаккхаш ду уж. Цхьанахьа нах боацача юстара а баьле, деш хинна ловзараш да уж. Iокхетар, Iовожар, карчар эхь лоархIаш дац. Дуккхача тайпара пилхьал карахдоалаш хиннад царна. Кадайл Iомаяр хиннад-кх.
ХIара халхара ший маIан дашхар хиннад. Дашхар доацар могадеш хиннадац вай даьша.
Укх тIеххьарча шин-кхаь шера халхара культура белггала айеннай вай ансамблеша беча балхаца.
Деррига къам а этта юха дийнде дезар гIалгIай эздий ловзар.
Саг йоагIа моттиги саг бакъдунен чу дIавийрза таьзети цхьан кепара хилар нийса дац.

КОАЗОЙ Iийса

№128 (12064), шинара, 28 август, 2018 шу / Вторник, 28 августа 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *