МалагIа фаьлгаш довз шун берашта, хой шоана

Цхьаккха къайле йоацаш да, кхувш доагIача берашта шоай къаман мотт бицбеш латташ хиларал совгIа царна гIалгIай къаман багахбувцама дакъа а вай дицдеш латташ хилар. Хийла берашка моллагIа цар хана дувца тоам болаш долча фаьлгех е ашарех, иллех хIама дийцача шоашка дIаяхар фуд цахарал совгIа, из фаьлг ба, е илли да кхетадеш хилац уж. КIезига ха дIа а яха уж хьалкхийча царех бехк баккха овттаргда вай. Нийса хургдий вай? Сога хаьттача-м хургдац. Вай хьабаьча тайпара хургба вай дезалаш, вай дIахьийхар, хьалхадаьккхар мара цар кхоана дIакховда а дергдац шоай тIехьенга.
Хьа бера ший къаман мотт хIана хац, гIалгIай фаьлгаш хIана довзац цунна, аьнна дIахаьттача дукхагIболча даьша а ноаноша а интернетаи телевизораи дIатIабул эггара хьалха шоаех баккха безаш бола бехк. Уж фаьлгаш сенна эш аьнна хетадала тарлу цхьаволчоа, бакъда царца кхийначоа ший мехкарча юртий цIераш а, дай хьабаьнна мотиигаш а йовзаргья, ший къамо фу лайнад ховргда. Цул совгIа вахаре нийслуш долча тийшача балхех, киловзалех, харцонах лоравала ховргда. Эзараш шерашкахьа къамо литта цIендаь хьакхаьчад уж вайга.
Со зIамига волча хана сона дукха дийцад фаьлгаш, нанас, даь-нанас, даь-йижарша, лоалахарча боккхийча исташа а къонахаша а. Цох боккха пайда а баьннаб сона. Цар уж дувцар бахьан долаш гIалгIай фаьлгаш тIадола массадола книжкаш дийшад аз чакхдовлалца. Царех дар, «Хьайбаех дола гIалгIай фаьлгаш» яха Малсаганаькъан Дахий Дошлакъеи, Заьзганаькъа Хьусена Бахьаудинеи оттадаьр а. ХIаьта цун кепа техай 1961 шера Нохч-ГIалгIай книжни издательстве. Тираж 1000 книжка да. ДIахо цу книжках лаьца дувцаргда вай.
Сов дIаьха а доацаш, деша а дагалаца а атта да уж фаьлгаш. Берашта хьехам луш, царна водар дикадар малагIа да кхетам луш ба хIара фаьлг. ГIалгIай халкъа багахбувцама фаьлгаш да уж. Шоаш фаьлгаш кхелла дуккха дукхагIа ха яле а царна кепа теха 57 шу мара даьннадац. Вешта вай зама дIалаьрхIача дукха ха а я из. КхоалагIдола ноахал долалу юкъ я-кх, ма дарра аьлча. Яле а тахан а шоай лоархIам бовнза, хIара сайранна берашта деша мегаргдола фаьлгаш да уж. Царех цхьа фаьлг боалабергба вай дIахо.
Цу фаьлгаш тIа тIехьарча хана вай йоазонхоша ца яздеча тайпара, хьехархоша чакх ца доалийтача тайпара дешаш нийсдала тарлу, цудухьа аз белгалду шоана оах из фаьлг ше болчча тайпара IотIабаьккха хилар. Бакъда, гуш дола гIалат-м дIанийсдаьд оаха.

БоргIали, циски, жIалии, вири

Цхьан ахархочун йоккха нана-боргIал хиннай, коа тIарча котамашта доал деш а, уж лораеш а, царна дукха езаш а хиннай из. Иштта яхаш массехк шу даьккхад цо. Къелла муст а венна, хьаша-да веча а цунна шу оттаде таро йоацаш хиннав фусам-да. Эггара хьалха шоашта веза хьаша шоайцига веча нана-боргIал ювргья вай, аьнна, ваIад яь хиннай дезалаша. Из дIахайна боргIал коара еддай.
Юртал ара а яьнна, едда йодаш новкъа уллаш цхьа къаденна доккха циск кхийттад боргIалах. Цун биркъалах цецъяьннача боргIало хаьттад:
— Хьо фу деш ул укхаза, ва циск? — аьнна.
— Даьра улл долча дас дIакхесса-м, — жоп деннад циско.
ХIана кхессад хьо цо дIа? — яхаш хаттараш де йолаеннай цецъяьнна боргIал.
— Хац сона-м се дIа хIана кхессад а.
— ТIаккха?
— Со-м чIоагIа дика дар сай даьца. ЦIаккха а шура мала гIертаь кхаба йохаяьяцар, бера хьалхашка оттадаьча дуача хIаманна тIа а кхайдадацар со, е маьнге кIал цIено яь цатоам а баьбацар. Кхыметтел бера нийсбаьча метта Iодижаь се човха а ма дайтадацар аз. ЦIен-даь бераш тхьайса ухкача цlaгla сай ловза дог эттача а са ма тохар аз уж сомадалар кхераш, кхыметтел лаьтта керчаш улла тхана орг сайна нийсбелча из а ма хьоарчабалийтацар. Дикадар мара согара даьнна кхы гIалат а ма дацар. Къадаллалца цун коа тIа се дахаш цIаккха а дайхи, цIенахи дахка ма латийтацар аз, хIаьта дехкий дика лувц яхаш хел лоалахой ма ухар со са даьгара деха.
— ТIаккха хIанз фу хиннад хьона? — хаьттар цискага лоткъам бича цунах къахийттача боргIало.
— ХIанз хьона гучча бесса дакх согара хьал. Къаденнад, тишденнад. Хьалхара денал а, кадайл а, маькарал а дIадаьннад. ДегI а, когаш а лелац. Цудухьа даьшта а совдаьннад, юртал ара а даьккха, боккхача новкъа дIакхессад. ХIанз даха а, лела а моттиг яц, цудухьа сайгара хьал делхадеш, цун уйла еш дагIа-кх со.
— АьхIи! Ма гIулакх а да къаденнача дийнахьа дас хьона даьр, — аьнна геттара цецъяьннай боргIал. — Доха ма доха хьо! ХIама а дергдац. Со а я дас е хьовзаяь, коа тIара едда йоагIаш.
— ТIаккха, хьо фу де дага я? — аьнна, хаьттад циско.
— Дуне доккха да йоах. БIаргашта гуш дар мара рузкъа децаре, са мел доалла хIама денна дукха ха хургьяр. Долле, хьо доагIий соца?
БоргIали, циски новкъа долхаш жIалий кхийттад царех.
— la фу леладу ва Борз? — аьнна, хаьттад цу шинне жIалега.
ЖIале а ший бала дIабелхабаьб царга.
— Дика же тIара жIалий да аьле вIашагIкхийтача Iуша хеста а деш дар со цхьан хана. Бийсанна ха дора аз, дийнахьа Iунал дора. Цул совгIа чарахьашца аькхе а ухар. Цар шоашкарча мажара топа маьха лоархIар со. ХIанз зама яхаро, шераш даларо къадаьд: жена Iунал дулац, ков-карт лораде магац, аькхе даха а денал тоъац, цудухьа чарахьаша лархIац. Къонало сомал йоаяьй, замано уне даьд — кIалдисача долча дас а дIакхессад.
— ТIаккха оаш фу леладу? Шо хIана даьннад ара? Ла дий шо?
БоргIало а, циско а шо-шоай бала дIакодабаьб. Моаршалаш а хийтта, вIаший дог а лазаь, тIаккха шоашта массанена цхьа фусам лаха, аьнна барт а баь, наькъа доладеннад боргIали, циски, жIалии.
Долхаш долхаш новкъа вир кхийттай царех.
— Iа фу леладу, хьо хIана яьннай селла юрта гаьна? ГIаж кхоссал мара ца бусаш, малх чубиза а ма боаллий? — аьнна, къаьнача вирага йист хиннад да воацаш дисаь доахан.
ТIаккха виро дийцад царна шийгара хьал а, бала а.
— Даиман беза мухь текхабеш, масса а, кадай а я аьле хьаьрхошта юкъе цIи хазаь яр со. Цу хьара кхухьача бой ялат диаь, уж гIийла бой делхадаь ма яцар со. Сайна даа хьаденнар мара, кхы цхьан буртига тIа ма кхайдаяцар со селла йIаьха яхаш. Хьаьрхочун уст хинна, лоамарочун гила хинна ма лийннаяр со. ХIанз замано къаяьй, балхо тишъяьй, гIоргIача талбаша букъ ма боабаьб, — аьнна, шийгара бала хьакодабаь яьннай къаенна вир.
— ТIаккха оаш фу леладу? Шо хIана даьннад ара? Шуга фу хьал да? ГIаж кхоссал мара боацаш малх чубиза боаллача хана юртах гаьна ма даьннадий шо!
БоргIало ший бала кодабаьб, циско — шийбар белхабаьб, жIалий а Iокадаьд. ВIаший дог а лазаь, цхьана даха-текъа, юкъа юрт йилла аьнна барт баьб даьшта совдаьннача хьайбаша.
ДIаухаш-ухаш садовш хьунагIа кхаьчад уж. ВанагIа, хIанз чудерза фусам корайир-теш вайна, аьнна, хийттад царна. Лакхача попа хена тIа а даьнна сердало йолаш моттиг йий хьажа лаьрхIад цар. Вир, биэ ког а гIортабаь попа хена юххе дIаэттай, жIалий цун букъа тIа эттад, цунна тIа циск эттад, хIаьта боргIал циска букъа тIа а яьнна, цигара попа хена тIара цхьаннахьа а сердало йолаш моттиг йий хьажаьй.
Гаьна доаццаш, корах хьагуш гIийло кIерам а боагаш цхьа цIа дагIаш бIаргадайнад боргIала. ТIаккха вIаший дага а даьнна, из цIа дагIача дIадаха лаьрхIад цар. Ухаш, ухаш юххера а цига дIакхаьчад уж.
— XIa-xIa, — аьннад жIале, — вай чудутаргдий-теш цар?
— Даьра хац, — аьннад циско.
— Аз тамаш ергья-кх цу цIагIа бахараш маьрша нах бале, — аьннад боргIало. — Хьанна хов уж эбаргаш бий а?!
— Хила а мег, — аьнна, тоадаьд виро.
— ГIулакх ишта дале, вайна царгара бала пайда бац-кх, — аьнна, доккха са даьккхад цхьанне.
— Низах хьадаккха дезар царгара из ков-карт, — аьннад шоллагIчо.
— Мишта доаккхаргда вай из? — хаьттад кхоалагIчо.
— ЛадувгIалаш, хIаьта — аьнна, цIогIа техад виро. — Вай царгара из ков-карт хьадоаккхаргда. Тхьовра попа тIа доалаш вай даьча бесса, со хьалхашкара ши ког а гIортабаь дIаоттаргья, хIаьта жIалий сона тIаоттаргда, циск — хьо жIалена тIаоттаргда, хьона тIа а яьнна боргIал лакхе дIаоттаргья. Сай низ ма кхоачча со вирах Iахаргья, жIали — хьо хьайх латалахь, циск — хьо хьайх Iахалахь, хIаьта — хьо, боргIал, ма даггара ткъамаш а детташ хьайх кхайкалахь. Из вай дича эбаргаш шоаш лувца нах баьхкаб мотташ бовдаргба. Нагахьа цу чу бахараш маьрша нах бале, цар вай ишта а тIаэцаргда.
Вир кора кIал дIаэттар, жIали цун букъа тIа эттар, цунна тIа циск даьлар, юххье тIа боргIал яьлар. Вир-вирах Iаьхар, жIалий-жIалех летар, циск-цисках Iаьхар, боргIал-боргIалах кхайкар. ЦIагIа баьгIа эбаргаш, шоаш лувца баьхка нах ба мотташ, наIарах ара а лийлха байдар. Даьсса латтийсача цIaгIа дIачу а даха, эбаргаша даа ца кхувш латтийса пхьор а диаь, паргIата даьнна дIадийшад хьайбаш. Циск пешка тIа дижад, жIали маьнге кIал дIатарденнад, вир наIарга дIагарахьа яьннай, хIаьта боргIал коа тIарча отар тIа хайнай.
Ах-бийса яьнначул тIехьагIа эбаргаша шоаех эггара майрагIа вола цаI вайтав шоаш лувца баьхка хинна нах дIабахабий хьажа. Таббаь, хьулалуш, текхаш, меллашха ниI а йийла цIагIа чуваьннав из. ЦIагIa сатем лаьттаб. Тхьовра баьгаь кIерам байна хиннаб, тIаккха дIа-юха хьажача, кхуврча юххе товнаш санна боагаш ши бIарг байнаб укханна.
— XIa-xIa, хьакорадир сона хIанз цIи а кIур а,- аьнна, дIа тIа а ваха, пIелг Iеттаб эбарго. Уж хьакъерзабу циска ши бIарг хиннаб.
Кхераденнача циско, парт аьнна, ура а ийккха, тIатоссаденна маIараш техай къуна. Маьнге кIалхара хьаараийккхача жIале ка техай. КорзагIваьнна эбарг вада, аьнна, дIакхоссалушехь ваха наIарга уллача вира тIакхийттав. Кхераенна ураийккхача виро тIepa дIакхесса къу нaIapa санагIаx кхийттав. КорзагIваьнна ведда араводаш вола эбарг отара наIарах кхийтта таташ а даь, боргIал сомаяьннай. Кхераеннача боргIала цIогIа техад.
Си тIара ваьнна, кхераваларах гира топ а Iокхесса, ведда юхакхаьчав эбарг.
— ДIабахабий? — аьнна, хаьттад къунга.
— Айя, мичара дIабахаб уж, — аьнна, жоп деннад цо, вувхьаш, халла са а доахаш, — вай юхадоагIий хьежаш лорадеш багIаш хиннаб уж-м. ЦаI пешка тIехьашка лачкъа хиннавар. Цо кулгах урс техар сона, — аьннад цо кулгаш дIа а хьекха. — Вож — маьнге кIал воаллаш хиннавар — цо лосттадаь цу кIалхара тур техар сона. — ДIахьекхай эбаргашка хоадаяь ност. — КхоалагIвар нaIapa тIехьашка лачкъаь лаьттавар, хIаьта цо хьокха техар сона.
Шоай фусамах дог а дилла, кхерабенна кхы а гаьнагIа байдда дIабахаб эбаргаш.

Тахан а ший лархIам бовнза, шийгахьа боккха пайда а хьехам а болаш, карарча ханара гIулакх да цу тIа дувцар аьнна наха хеталургдолаш фаьлг ба из. Из цаI мара мича ба, хIаьта аз дувцашдолча книжкаш тIа 38 фаьлг ба кепа теха. ХIара дийнахьа е бийсанна Iодужача хана бера цхьацца бувцаш хилча бетта совгIа дувца фаьлгаш да уж. Цкъар дийша чакхдаьхачул тIехьагIа, цIаькха а юха деша мегаргда уж фаьлагш, бераша дикагIа дагалоацаргдолаш. ХIана аьлча цкъа мара ца дувцаш дитача цар фу йоах ца ха а уж дицдала а тарлу царна. Кхы вIалла деце уж дешачарна шоашта а боккха пайда баргба царех.
Хийланена хетадала тарлу, фу фаьлгаш да укхо дувцараш, кхы де хIама деций укхаза аьнна, цу мо болча нахага ях аз, ший бера цу гIулакха йоае 5-10 минот ха лохаш хилавеза да. Фаьлг бувце а, кхыдола къамаьлаш дувце а ший дезалца ха дIахьош саг хуле барт-безам совбаргба дезала юкъе.
Цу Iадатаца хIара гIалгIай цIагIа дезал кхийнаб ала йиш я хьалха дIаяхача ханашкахьа. Гобаьккхе бераш Iо а ховшадий царна дикадар а водар а белгалдеш, хьехам а бий, тIаккха шийгахьа берашта кхетам луш бола фаьлг а бийце дIа-хьа къастар вайл хьалха хиннача ноахала нах. Тахан из доацаш да. Цудухьа цунга хьежжа мотт а, гIулахк а, Iадат а дIадоалаш латт гIалгIашта юкъера. Вай мотт, эздел, гIулакх, Iадат лораде деза вай яхар пайдана дац, уж лоралургдолча даькъе вай ца хуле. Геттара чехка оарцагIа а дайна из гIулакх меттаоттаде хьажа деза вай. ХIаьта меттаоттаргда из шоашкахьа барт, машар, къахетам, безам, къонахчал, денал, эхь, яхь, юхь, хоза гIулакх дола фаьлгаш воай берашта вай дувце. Дукха да фаьлгаш берех къаман эздий къонахий а совраш а бергболаш. Амма вай дешац уж дезала.
Бераш Iовдала хуле а, хьаькъале хуле а, дика хуле а, во хуле а, аьрдагIа хуле а, аьттехьа хуле а, харцахьа хуле а, бакъахьа хуле а царех бехк боаккхалга дац, уж бераш кхедеш болча даьй ба беррига бехк. Мегаргдац уж тасса хIама мо дита. Вай кхоане я из. Мадарра фаьлгашца кхийнача берашта дика ховш хул шоай къаман гIулакх.
Дувцаш дола книжка наггахьарча библиотеке кораде мегаш хиларал совгIа, да моттиг яц. Дохкаш дац уж цхьаннахьа а. Цудухьа оаха лаьрхIад цу книжка тIара дерригача фаьлгашта хIара номере цхьаццанена тохаш кепа тоха. Цу тIа гIолла наьха уж деша а довза а, цул тIехьагIа шоай берашта дувца а аьттув хургболаш.
Жи, тахан аьттув болча хана дувцалаш шоай берашта вай къаман фаьлгаш.

Матенаькъан Илез.

№159 (12095), ера, 25 октябрь, 2018 шу/Четверг, 25 октября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *