ГIалгIай мехка керда дийнат гучадаьннад

Дакхаш долча дийнатех эггара зIамагIдола, эрсаша «многозубка» оалаш дола хьалха Россе къулбехье цIаккха а бIаргадовнза хинна дийнат корадаьд Iилманхошта ГIалгIай мехка. Вешта, дахка ала а мегаргда цох. Из белгалдеш хоамбара кечалашка дийцад биология Iилман кандидат волча РАН Къулбехьен Iилман юкъарчен тхьамада гIонча волча Стахеев Валере.
«Хьалха Россе къулбехье цу тайпара дийнад цIаккха а кхийттадац, цхьацца кIал кIийле йоацача къамаьлашца да аьнна хеза хилар мара. ХIаьта хIанз бидолг дахках биологаша боккъонца из хиларах хоам бу вайга. Дийнат укхазахьа сехьадаьнна хила йиш я Кавказал дехьара. Уйла я дIахо цунга хьажа а, цун хьал тахка а, из дIа-хьа доаржадара даькъе болх мишта бергба дашха а. Кастлуш цу дийнатах бола хоам чухьоргба «Млекопитающие России» яхача портала чу», — аьнна дийцар Стахеев Валере.
Говзанчо белгалду, из керда дийнат вайцига даржаро экологен бувзамгахьа хувцамаш дергхилар, хIана аьлча, гаьнашта зе деш дола фус а нIаний а дуаш ба из дахка. Цул совгIа хало хила тарлу цу дийната. ХIана аьлча кхыча ший мугIарерча дийнаташца дIатардала дезаргда цун. Белгалде деза, цун дегIа дIаоахал 4,5 см мара кхы ца хулилга, хIаьта дозал 1,5-2 грамма да цун.
Цу тайпара дийнат шоашта хьалха вай мехка бIарга а дайнат, из ухказа гIалгIашкахьа дахаш дола тоъал ха а я, яхаш ба цхьабола гIалгIай мехкара нах. Вешта цох ира бат йола дахка а оалаш вай мехка дахаш да из дийнат, сона ховчох. Бакъда из мичча хана гучадаьннадале а цун цIи белгалъе езаргья гIалгIай метта Iилманхой. Цар из ца дой из де нах корабоагIаргба – шоашта бакъахьа хета массехк тайпара цун цIи яла. ХIаьта из ишта араюкъе гIолла де йиш йолаш хIама дац. Цудухьа ха дIа а ца йохийташ цох йоаккхаргйола цIи белгалйича бакъахьа хургьяр.
Сона дагадоагIа 2004 шера гучадайлар вай мехка хьалха цIаккха ца хиннача тайпара дIаьха когаш а долаш Iаьржа дай мозий. Со цу хана ятта кирпишк йотташ гIишлонхо вар. Геттара дукха Iулах хьадаьхкар уж цу шера вай мехка. Шелъелча геттара кIалдисе делча санна Iолег уж, хIанз а вай мехка дахаш, хIара шера хулаш да уж. ДукхагIа уж нийслу июль, август, сентябрь бетташка. Кирпишках, кхерах хьалъеттача хIаманна тIалете дIа ца довлаш доахкаш хул уж. ЙIовхал геттара дукхаезаш да уж мозий. Из секам тахка мичара денад хьежача а бакъахьа хургдар Iилманхоша.


Иштта цхьаькха секам да дадальг оалаш, цхьаболчар даьлий етт а оал цох эрсий метта тIара божье коровка яхача цIера тIара хьа таржам даь. Укх шера сентябрь октябрь ши бутт геттара бIайха бера вайцига. Цу хана камаьрша хьежаш бола малх къайлабоаккхаш, Iулах хьадера вайцига из секам IажагIеи, моажеи, Iаьржеи, сийнеи, цIеи, мореи бесаш долаш. ХIанзалца вай мехка нийслуш хинна дадальг цIеи, наггахьа моажеи бос болаш мара дацар. ХIаьта из вай мехка керда хьатIадена секам даьшха цунгара пайда баргба е зе даргда хьожаре бакъахьа бар биолгия Iилман говзанчаш.


Уж хьоахадаьраш а доацаш кхы а геттара дукха дийнаташ да вай мехка хьалха цIаккха хиланза, наха теркал а деш, къаьстта секам. Аз айса теркалдаьчох 2004 шера денз массехк дийнат тIаденад вай мехка. Уж зене да е пайдана да вайна хац. Бакъда хIара кхоллам Дала цхьацца шоай декхараш а никъ а болаш ма кхелладий. Уж вай мехка тIадахкар хила тарлу, Россе доазонаш кхыча пачахьалкхенашца дийла хилар. Из доацаш вайна ма харра тIехьарча хана вай мехка арахьара дукха сурсат чудахь: сом, хаьс, ялат царца хьадаьхка хила а тарлу уж дийнаташ. Масала коартолаш юаш йола чоапалг (колорадский жук) вай мехка чу мишта енай а маца енай а хов вайна. Эггар хьалха уж вай мехка гучаяьннай 1980 шерашка, Америкера дуккха хьатIаэзача коартолашца. Тешаргдий шо, цул хьалха вIалла хул оалаш а хезаяц уж чоапалгаш гIалгIашта. ХIаьта а вай мехка дика дIатар а енна яхаш я уж, ди тIехьа ебаш.
Из коартолаш юаш йола чоапалг цхьан дешаца белгалъеш цун цIи тиллаяц цу хана денз таханалца, метта говзанчаша, цудухьа наха шоашта бакъахьа хетача тайпара колорадский жук, е коартолаш юаш йола чоапалг оал цох. Вешта чоапалг а яц из, хIаьта бомбарга ваьра чу йоагIаш, цун тайпан я.
МоллагIа хьалха вай мехка хиланза дола дийнат гучадаьлча цох хоам бе беза наха из гIулакх тохкаш цу даькъе къахьегаш болча Iилманхошка, цар из гIулакх цхьан кога тIа доаккхаргдолаш. ХIана аьлча цар шоашца дика а во а да йиш я, лазараш а дарба а да йиш я. Е цхьаккха зе а пайда а боацаш шоашта дахаш хила а тарлу уж. ХIаьта ма дарра цар гIулакх ховргда дукхача шерашкахьа царца къахьегаш болх беш болча Iилманхошта.

Матенаькъан Илез

№175 (12111), шинара, 27 ноябрь, 2018 шу / Вторник, 27 ноября 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *