Шу – денош, кIираш, бетташ

Хийла саг хул гIалгIай меттал долча деной цIераш ца йовзаш, е уж денош латтача ханах кIирах фу оал ца ховш иштта дIахо а. ДукхагIа нах сагота цахилар да из, хIаране шийна хIанз укх сахате накъадаргдар мара хьаэцац. Кхоана, е тIехьлен хургдолчунна уйла йиц цо. Из нийса да е дац – цун жоп оашош лохаргда оаша.

Дукха тайпара дувц наха гIалгIай меттал бетташ миштад, малагIча тайпара я цар цIераш яхаш. Уж гулде эттача цар цIераш шиттанел гаьнна тIехйоал. Цун а ший маIан да. Фуд аьлча, аз кхетадечох, хIара, хIама леладеча наьха шоай тайпара хиннай цу беттай цIераш, готеи мангали леладечара шоай тайпара йоаккхаш хиннай, чарахьий шоай тайпара хиннай, цхьалхача халкъан ший тайпара хиннай. Цудухьа я уж ерригаш а ишта вIашагIъийна, шиттанел геттара тIехйовлаш. Бакъда, тахан царех ер нийсагIа да, вож харцахьа да ала ховш саг вац, хIаране ше-шийна хетача тайпара дувц цар оттар.
ХIанз айс айдаьча хаттара дош дашха дагахьа волаш дукха боккхий нах болча чакхваьннав со, укх тIехьарча иттех шера. Амма, царна юкъе а ма хетта из ховш, е цунца бала болаш саг вац ер ма вий ала хьакъоаставе. Бакъда, сона чIоагIа тамашийна а хеташ, са сакъердалуш хIама дийцар сона Лоам Ольга тIа ваьхача Евкуранаькъан Зейн-Iабида. Деноши, кIираши, бетташи цхьан шера чухь, тахан вай леладеча тайпара оттам болаш хиннадац аьнна дийцар сона цо.
Воккхача сага сайна дийцар аз дIаяздаь массехк шу да. Бакъда, из кхы дукха малха даккха уйла йолаш хиннавац со, цудухьа виц а венна алийсадар са из йоазув. Укх деношка сай къаьнарча йоазон тIоаргаца чура цхьа йоазув лохаш волаш, корадир сона ер хIанз айса дувцаш дола къамаьл тIадола йоазув. Цу хана сона Зейн-Iабидас дийцача тайпара белгалдергда аз из хIанз дIахо. Сайна мо шоана а цох сакъердам хилар догдоахаш ва со.

Денош

Ди ткъаь диъ сахьатах латт. КIиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац вай къаман. Цхьаьра, щинара, кхаьра, ера, пхера. ХьатIайоагIа ха белгалъеш цIийоаккх вай хургдолча деноех, уж тахан, кхоана, ломма, цулла, цIумоака аьнна да. ХIаьта яха ха белгалъеш а да вай оалаш денош, тахан, селхан, самара, кхемара, пхемара.
Цу пхе денна, хьалхашка а тIехьашкахьа а даха йиш я вайга пхе денах датта кIира кхоачадаллалца долча деноех цIераш а йоахаш. ХIаьта пIаьраска, шоатта, кIиранди яха денош ховш ма хиллара тIаийца цIераш йолаш леладеш да вай.

КIираш

КIира пхе денах латт. КIираш а шо-шоай цIераш йолаш да, цхьоала, шолла, кхоала, дилха, пхера, ялхар, ворхIал. КIиран цIераш ворхIанега кхаччалца хIана я аз дIахо дувцаргда вайна.

Бетташ

Бутт, пхерах а, ялхарах а, ворхIалах а латташ хул. Пхерал кIезигагIа кIира долаш хилац бутт, хIаьта эггара дукхагIа дола бетта кIираш ворхIалга кхаччалца да. ГIалгIашта берригаш а бийтта бут ба. Царга хьежжа да денош а, кIираш а.

Шу

Шу бийтта бетах латт. Цхьаццадола бетташ лакхе вай хьоаха ма дарра къовсам тIехьа латт наха юкъе. ХIана аьлча дукха тайпара йоах наха цу беттай цIераш. Из дувзаденна да, тхьовра волавеннача хана аз ма аллара, мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цIераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХIаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргIах доашхаргда вай дIахо. Дикка кхета делаш, со нах кегабе валлац шоана, айса техка, уйла яь, нийсдаьр да со ала воаллар. Сайна бакъ ца хеташ хIама укх юкъе дале а воккхача сага хьадийца хиларах язду аз ер.

Нажгамхьов бутт – декабрь бетта тIеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХIаьта укх беттах из цIи йоаккх нажа тIера гам гIор а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул. «Укхазахьа лоамма-м наж хилац. Цудухьа шаьрачахьа Iоъара а дахе цига бийсаш а йоахаш уж хенаш доахар оаха. Цу хана баьккха нажа хи дукхача хIаман маьхе лоархIар. Ший бутув хулар из», — йоах Зейн-Iабида.
Саькура бутт – январь бетта юхедиса тIеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.
Чиллан бутт – февраль бетта тIеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХIаьта уж 20 ди да. ГIалгIай IаьдалагIа бетташта юкъе эггара лоацагIбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цIи ишта йоаккх сигала юхе диса тIеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш.
Мутхьов бутт – март, бетта тIеххьара 23 ди. Цун денош кхы вIашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХIаьта цу бетта цIи ишта я цу хана бIаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгIашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.
Тушола бутт – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цIайоагIа цудухьа оал цох из иштта.
Бекарга бутт – апрель бетта тIеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цIа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бIи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бIенашка фуаш а деш, царга ший кIоригаш хьайоахийт цо.
Мангала бутт – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цIарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.
КIимарса бутт – июнь бетта тIеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХIаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цIи йоакх марсаца кIа хьокха ха из йоландаь.
Аьттинга бутт – июль бетта тIеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цIи йоаккх, ЦIай-лоам тIа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш.
Моажола бутт – август бетта тIеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цIи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгIа моажа дерзаш хилар бахьан долаш.
Сай Iаха бутт – сентябрь бетта тIеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Iах, цудухьа сай Iахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цIи йоаккх цу беттах.
Тов бутт – октябрь бетта тIеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВIашкатехача уж денош да 22. Гуйре дIайохаш, Iано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгIаш Iовкъара беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.
Лай бутт – ноябрь бетта тIеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Iац гIалгIашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дIа.
Чантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Iа даккха лаьрхIа дIаюжаш йола ча ший къорга чу тар а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.

Шоайла дукхагIа денош а долаш цхьан беттагахьа ши бутт боагIа аьнна ала мегаргдола бетташ да феврали, сентябри.
Ер хIанз аз укхаза даьшха деноши, кIираши, бетташи укх тайпара мара кхы хила йиш йолаш дац аьнна ала йиш йолаш вац со, хIаьта а дIалаьрхIача шоайла чIоагIа вIашкадоагIаш да ераш. Нагахьа санна шоашта аз яздаьчунца товш, цунга доагIаш хIама дале язде тхога редакце. ХIаьта нийсдар, бакъхьдар ховр Даьла ва.

Матенаькъан Илез

№188-189 (12124-125), шоатта, 15 декабрь, 2018 шу / Суббота, 15 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *