«Сабар – хьаькъала корта»

Адамий оамалаш тайп-тайпара я. Бакъда, дикача оамал тIехьа волча сага халкъо сий ду, лерхIам бу, цо аьннача хIаманга ладувгIаш цо яхар тIаэц. Дукха ба, тахан вйна юкъе бахаш вайна бовзаш а, вайл хьалха дIабаха бувцаш хеза а вай сий деш, лоархIаш, дикача цIера тIехьа малха байна нах. ХIаьта шийгара гIалаташ дувлийташ, баги дика йоацаш бола нах воча цIера тIехьа бувц наха ер дуне мел латт. Дала лорадолда вай воча адамех.

ХIанз аз хьоадаьр дукхагIболча наха, хьашт дале массанена а ховш, довзаш хIама да. Ер аз керда хIана даьккхар аьлча, укх деношка, нах дIа-хьа кхувлаш йолча юкъарча газелаца воагIаш цхьа ийрча сурт бIаргдайр сона. Цхьаннахьа а ца хилча бакъахьа долаш во гIулакх дар из. Цу мо долча хIамашца воашта юкъе къовсамаш доахаргдоацача хьал тIехьа хила деза вай. Шинна а оагIорахьара товсабеннача наха са ца тохаш, дош совдаккхарах доккха хала хетар а, ийрча гIулакх а хилар цох, дукхача наха, къаьстта цу юкъа шахьаре мел хинначарна дIаховш. Фу дар аьлча.
МаьркIижал дикка тIехьа дар из, наггахьа мара автобус а газель а ца йоагIаш, енар а йиза хулаш ха яр из. АргIанара маршрутах лелаш йола газель хьатIа а ена сеца ма сецанге дIачухайр со, хьалхашка сайна моттиг йолча. Со хайнача цхьаькха цхьа моттиг мукъа яр. Бакъда, тIехьашкахьа моттиг яцар наха чуховша, хIаьта остановке кхалнах дукха хиларах, цаI хьалхашка сона юххе хьачуха везаш нийсделар гIулакх. ТIехьашка багIача кагийча нахах цхьаннега аьлар кхалсага:
— Ва кIаьнкаш, шох цаI хьалхашка дIачуховре, укхаза хьалчударгдар тхо! – вожаш шоашта дIа ца хозаш санна багIар.
Кхетадаь ца хила а мегарг цар цо аьннар. Мадарра аьлча, сагота барий-хьогI уж аьнна хеталу сона хIанз. ТIаккха машен лоаллаш волчо IотIехьашка а кхайка аьлар:
— Яй, хьавола хьалхашка хьачуха!
Шоашта из тIачовхарах дезадаланзар кагийча наха. Цу тIа гIолла къовсам балар кхераш, аз аьлар:
— Сих ма ле, дIахеза хургдац царна. Кагий нах, укхаза моттиг я шоана цаI хьачу ха везар шо, кхалнах хьалчубаргболаш.
ТIаккха царех цаI сона уллув хьачу а хайна дIахо доладелар тхо. Остановкера наькъ тIа тхо дIатIадовлача хана тIехьашкара хьахьалхашка хайнача кIанта аьлар:
— Укхазахьа хIама яц хьона, дIаяхийта мара езац хийцце. – из дезаделанзар газель лоаллаш волчоа.
— Сайна хов сона маца лалла еза! – аьнна кхессар цо.
ДIахо наькъа тхо долхаш, тIехьашка багIача кIанташ-ха цаI хьалхкашка вагIача шоай новкхъостага хьакхайкар:
— Мичахьа Iодовл вай, фабрике? — аьнна хаьттар цо.
— Больнице Iодовргда вай, — цо а аьнна дIахо долхаш дар тхо. Больнице тхо IотIакхаьчача хана сона юхе ваьгIар тхьайсавар. Бакъда, лерттIача вар из, кIаьдвеларах тхьайсачох тара вар наькъахо. ТIехьашкара 500 сом хьачу а кховдадаь аьлар цхьан кхалсага:
— Водитель, хьахьий, ерригача газелах доагIар дIаэцал, Дьала дохьа хьаэцаргдар аз массанена хьалхара.
— Сога дац хьона из къоастаде ахча, цу чу сагага дале хьакъоастадел из, из доацаш хьайна билет ийцача яьнний хьо. Наха шоаша лургда шоашта хьалхара! – аьнна ахча юхатIехьашка кховдадир газель лоаллаш волчо, раьза воацашо.
— Даьла духье яккха енаяр со-м, — аьнна IаттIа Iийр цецъяьнна кхлсаг.
Къаьнарча вокзале Iокхаьчачул тIехьагIа, сайгара доагIа ахча дIа а денна со Iовала велча, сона юхе ваьгIа зIамига саг, Даьла раьза хилва хьона, аьнна Iовала велар. ДIакхайда цун пхьарс хьа а лаьца:
— Даьла раьза хургва, хьайгара доагIар Iа хьалой, — аьлар, машен лоаллаш хинначо.
— Аз дIалу хьона, цун хьалхара, шиннех доагIар дIаэцал, — аьлар аз.
— Со цу ахчах вала воаллаш ва ма мотталаш, — аьнна согара доагIар дIаийцар газела дас.
— ТIехьашкарча кIаьнко дIалургда хьона, — аьнна, Iоваьлар сона уллув ваьгIар.
Цхьа минут ха яьнна хургьяцар, гIар а хеза со тIехьашкахьа юхахьежача.
— Яй, сабардел! – газел лоаллаш хиннар вар сона тIехьа воагIача кхаь кIаьнкага кхайкаш хиннар. – Хьадувла, хьада шоашкара доагIар!
— Воти, дац тхога ахча ма аьннадий аз хьога, аз кхоана е ломма дIалургда-кх хьона из, — аьлар царех цхьанне.
ТIаккха ше пхьарс хьалаьца хиннар, лоставаь дIа а вахийта:
— Фуй оаш меннар, маха теха дий шо? – аьнна дIавахар ший ахча дIадехаш хиннар.
— Ма чIоагIа велх хьо цох! 15 сом бахьан долаш эсалвала воал хьо, — хезар цо дIалоставаьча кIантагара хьа.
ТIаккха, са ца тохалуш ведда тIакхийттар из царна, со а, кхы кагий нах а юкъе лилха, хIама дIа-хьа ца тохаш юкъахбаьхар уж. Цу ханна газела чура Iо а яьнна, едда тIаенача кхалсага дехар дир цунга:
— Дукха ваха из, газель йизза нах а ма багIий чубаха безаш хьежаш, из царна хьалха доагIар аз дIалургда хьона, бута балар Iа уж. Аз Даьла духьа дех хьогара, хьаволле. – шийна могача тайпара из теве гIертар кхалсаг.
— Хьа гIулакх долаш хIама дац ер, хIаьта а…, — дIахо цо аьннар аз кхетадинзар, кхалсагага ла а дийгIа дIавахар газела да.
Вокх кхаь кIаьнкех цаI геттара чурваьанна, цIоагIа хьекхаш, бIеха мотт бувцаш, сардамаш доахаш, геттара корзагIаваьнна кхестар.
— ДIахеца со, аз сай тайпан мел бола нах хьатIа а боалабаь хIалаквайтаргва из! – яхаш лувр эгIазваха кхелате кIант.
— ДIахецал из, цо фу ду хьажа чам бар сона, — аьлар юкъе лийлхарех цхьанне.
— Iа фу ях, — аьнна цунна а кач вахар эгIазвахар, хIаьта вож газель лоаллаш хиннар вайна дIаваьлар, ший газела чу баьгIача кхалнаха дехар а даь дIавигарах.

ХIанз сабарца, уйла ергья вай. Укхаза кIаьнкаш а, газела да а шаккха оагIо бехке я. Шийга кхалсага массанена хьалхара дIаэца аьлча, цо ахча дIаийца даларе, вокхарга из доацилга гучадаьнна хургдацар сага, мохк бIарахьежабеш хинна гIар а хургьяцар. ХIаьта, кагийча наха а шоаш газела чу хьачуховшале дIааьнна хила дезар машена даьга, шоашка ахча доацилга а, шоаш мах боацаш дIабига аьнна а. ТIаккха цо, хIама дергдац хьачуховша аьнна хила а мегар царга.
Укхаза халахетар хинна болх бар, шинна а оагIонна шоаш эсал боахаш санна хеташ хилар. Гаьнача наькъа хьабоала а баь, ахча дIа а ца луш ший машена чура Iобовлача кхелета а латанза а болча кIанташа наькъа доагIар хьа цадалар шийх дош цахетар лерхIар газела дас. ХIаьта мехка дIа а хозаш, «Фуй оаш меннар, маха теха дий шо?», яхаш цо шоаш бегбахар ла кIаьнкашта а магазар.
Из а вож а ца аьлча мегаргдолаш дар. Цу мо долча хIаманна тIагIолла хьахулаш да зуламаш а, кегар а, халахетар а, довнаш а. Дас-нанас, вошас-йишас, доттагIчо-новкъосто, лоалахочо-юртахочо – вай массане а хьехар де деза воашца лелача наха, воккхачоа а зIамигачоа а.
ЧIоагIа болх ба, сабар яхар. Хоза хета аьннадац цох вай даьша «…ялсмален дIоагIа» а, «… хьаькъала корта» а. «Сабаро лоам баьккхаб, сихало сакхихьад», яхад вай даьша. Дала сабар, сатем, иман лулда вайна. Тасса ца а дуташ теркал де деза вай уж мо дола хIамаш. Бокъонца воашта ца хой, ца бича бакъахьа ба вай сагах цхьаккха тайпара дегабуам. МоллагIчоа а хала хетар хул, новкъа хул шийх ца доалла хIама доал аьлча. Мегаргдац сихавала. ТIехдеттамех дикадар даьнна моттиг яц.

И. Айюбов

№191-192 (12127-128), ера, 20 декабрь, 2018 шу / Четверг, 20 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *