Бера хьаькъал – бусалба хилар

(дувцар) 

Ше виззалца наб а яь, Рашид меттара гIеттача хана, даь-да, Iуйра ламаз деш воаллар. Чехка ший ламаз а даь, ер дIатIавахача кулгаш хьал а лаьца, кIувса тIа дуIа деш вагIар воккха саг. Цун юххе дIа а этта, цунна тIеххьа «амин» яха волавелар кIаьнк. Хоза хетар цунна воккхача сага деча дуIага ладувгIаш а, цунна тIехьа амин оалаш а.
Воккхача сага, дуIа деш: «Веза Даьла, бусалба долаш доахаделахь тхо, бусалба долаш кхолхаделахь тхо, бусалба долаш гIовттаделахь тхо», – яхаш, Даьлагара дехар.
ДуIа даь из ваьлча, цунна юххе Iолохвелар Рашид. Воккхача сага хьаьстар из:
– Ай, дадайна ваха, Рашид, хьо! КIант-м, даьра, ва са кIаьнк, Iурре гIеттавий? Наб йоагIаций хьона?
– ЯгIац, дада, – аьлар кIаьнка.
– ТIаккха набарах виза ва-кх хьо. Халид гIеттавий?
– А, гIеттавац дада. ХIанз а наб еш ва из.
Халид вар Рашида зIамагIвола воша.
– «Iурра гIеттача Iун жийво ши Iаьхар баьб» яхаш да вай дай кица. Волле говра фуъ булларгба вай. Укх сахьате малх айбелча, хьажкIашта макха баккха беза, кхаь лордал тIехъяьнна, гIаххьа макха боаккхарг хиннай уж, – аьнна, хьа а гIетта, цIагIара араваьлар воккха саг, цунна тIеххьа Рашид а волавелар.
Бакъда говраца бала болаш вацар кIаьнк. Цунна дагадоаллаш, из ха гIерташ цхьа хIама дар, дуIа деча хана ший даь-дас Даьлагара «Бусалба долаш доахаделахь тхо, бусалба долаш кхолхаделахь тхо, бусалба долаш гIовттаделахь тхо» яхаш, дехача дешай маIан фуд. Воккхача сага дуIа мел деча хана хозар Рашида уж дешаш, бакъда цар маIан кхетаде магацар цунна. Таханарча денга ваьннавар из цунга хатта лоархIа ца веш. Юххера а, кхы Iе ца луш, аьлар:
– Дада, цхьа хIама дар са хьога хатта.
– Хьахаттал. Даьра, сайна ховчох аз дIа-м кхетавергва хьо, – аьлар воккхача сага, вела а къажа.
– Дада, бусалба хилар фу яхилга да?
– Ай, Дала дукха воахаве, са кIаьнк, хьо! – ше дIаараваьннача, отар кIалха пена юхе латтача гIанда тIа Iохайр воккха саг.
БархI шу а даьнна ийслагIа шу доладенна мара веце а, ше лаьрхIа гIулакх юха а даьккха, кIаьнк цу дешах дIакхетаве лаьрхIар цо.
– Бусалба хилар, даьра, да, Рашид, АллахI цаI хилар белгалдоаккхаш, Даьла салам хилда цунна, Даьла Элча Мухьаммад бакъхилар белгалдоаккхаш, тешал дар. Из тешал ца дича саг бусалба хилац. Цох шахIадат оал. Духхьал Даьла цаI ву аз, Пайхамар бакъву аз алар кхоачамбеш дац, из дIаоалашвар цу дешай маIан кхетадеш, из бакъдеш ца хуле. Из ха декхарийла ва саг, ший бусалба хилар кхоачашхургдолаш.
Бусалба дин пхе маьженах латт. Хьалхардар – шахIадат доаладар: Даьла цаI вари Элча Мухьаммад, IалайхIис-салату вас-салам, бакъвари. ШоллагIдар – ламаз, кхоалагIдар – параз марха, диълагIдар – ший рузкъан тIера загат дIадалар, пхелагIдар – ваха-ва низ кхоаче, ХьажцIа вахар, – аьнна, вела а къежа, уйла еча хьисапе, кIаьнка бIарахьежар даь-да.
Цох кхоачам а баь, кхы дIахо хIама хьа ца оалаш, воккха саг гIаттар кхераш тIахаьттар кIаьнка:
– ШахIадат фу яхилга да тIаккха, дада?
– ШахIадат «тешал дар» яхилга да. Бусалба сага шахIадат хьадоаладарца хьахьокх, цхьан АллахIа мара е къайлагIа а е гучахьа а гIулакх де сага бокъо йоацилга. ШахIадат хьадоаладеш вола саг, дег чура цун маIанах тийша волаш, цох шийна даькъала хилар хургдолга кхетадеш хила веза.
ШахIадат доаладеча хана, из меттаца дIаоалача бусалба сага дог из бакъдеш хила деза. ШахIадат доаладу саг Даьла везарах а, Даьла салам хилда цунна, Даьла Элча Мухьаммад везарах а, из шахIадат бакъдеш бола бусалба нах безарах а дог хьалдиза хила веза. ДукхагIа шахIадат хьа мел кхувла, бусалба сага ший иман чIоагIду.
– Ва, дада, тIаккха из ламаз дар фуд, малагIа пайда боал сага ламаз дича? Iа дукха ма дой уж.
– Ламаз, кIаьнк, бусалба дин бIоагIа ба. Ламаз деш волча сага бусалба дин чIоагIду. ХIаьта ламазо саг бIехача хIамах юхатох. Ламаз деш волча сага гIулакхаш а нийслу. Ламаз адамгахьа йола дина чIоагIале я. Ший ханаш, цIераш йолаш да дийнахьа пхезза деш дола параз ламазаш.
– ТIаккха ламаз деш хуле, дин чIоагIдечарех хургвий со а? – хаьттар Рашида, геттара цу гIулакха раьза хинна.
– Даьра, хургва. Кхы а да хьона, нагахьа санна хьа ламаз дика хуле, вож дIахо мел йола Iамалаш дика хургья хьа. ХIаьта ламаз зехьа дой, уж еррига Iамалаш а зехьа йовр кхерам ба.
– Марха хIана кхоаб тIаккха, дада, наха. Из хIана диллад Дала адама тIа? – даь-дас дукхагIа мел дувц, кхы а дукхагIа ха гIертар кIаьнк.
– Марха, воIилг, ламаз санна, дина бIоагIа ба. Марха кхабар массаболча бусалба наха тIадиллад Дала. Вай Пайхамара уммата санна, хьалха хиннача Пайхамарий умматашта а тIадилла хиннад из иштта.
Мархий бутт дIаболалуш, ший къахетаман наIараш хьаел Дала, Iазапан наIараш дIакъовл. Вай Пайхамара а аьннад, Даьла салам хилда цунна: «Мархий бутт тIабеча, Дала Ялсмален наIараш хьаелл, жожагIатен наIараш дIакъовл, шайтIашта гIабаш тох». Дала, къахетам а бийя, мархий бетта дукха адам жожагIатенах хьалха дут. Иззал чIоагIа ший халкъан тIехьа къахетам гучабоаккхаш ва Даьла мархий бетта. Цу бетта сага яь дика Iамал дуккхаза маьлагахьа сов а йоаккх Дала.
Даь-дас шийна дувцача хIамаех цецвувлар кIаьнк. Цо шийна дукхагIа хьехам мел бу, дукха керда хаттараш хулар цун. Бакъда воккхача сага ше кIордавар кхераш, алхха пхи параз дашхийтача, кхоачам бергболаш вар из:
– Дада, тIаккха из загат… Цох лаьце дувца сона.
ЧIоагIа раьза вар воккха саг кIаьнка бусалба динах хIама ха чам болаш. Цудухьа цо дIалоацаргдолчча тайпара, из дIакхета а веш, лоацагIа дувцар цо:
– Загат, хIанз аз Iохьоахадаь паразаш санна, кхоачаш де а дезаш, Даьла параз да. Нагахьа санна параз загат дIалуш саг ца хуле, цо доккха къа ду. ДукхагIа ший пайданна тIера загат дIалуш саг мел хул, Дала беркатагахьа совдоаккх цун рузкъа. Иштта да-кх, Рашид, загата гIулакх.
– Дада, тIаккха ХьажцIа хIана ух нах?
– Хьажол, кIаьнк, пхе паразах тIеххьардар да. Хьажол дар вахеи ваи низ кхоачаш мел волча бусалба сага тIадиллад Дала. Цун маIан фуд аьлча, массадола дунен тIара адам: аьла вар а, лай вар а, вIаьхийвар а, къевар а, кIайвар а, Iаьржавар а – цу хана чухь, цхьа барзкъа тIадувхаш, цхьатарра хул. Цигга гучадоал наха АллахIа гарга шоаш цаIаш хилар. ЦIена хьажол даьча сага Дала цо хьалха мел даьча къиношта гешт а ду.
– Хьо хиннавий, дада, ХьажцIа?
– Со, къона волча хана, хиннав цига, кIаьнк. Далла хоза хет йоах, къона волаш, могаш волча хана, сага яь Iамал. Цу хана чIоагIа бIаьха никъ бар цига бахьа безар. ГIаш е говраца мара аьттув бацар ваха, водаш, доазол дехьа ца воалийташ, кхеставеш а нийслора. Волле, хIанз говра фуъ булларгба вай, – аьнна, ше вагIачара хьалгIеттар из.
Шийна даь-дас мел дийцача хIаманна уйла еш а лаьтта, тIехьаведар Рашид а.
Юхасеца, кIаьнка тIа а вийрза, цхьа кIеззига уйла еча хьисапе сабар а даь, воккхача сага аьлар:
– Бусалба дин, Рашид, саг цIенвеш, цунна Iунал латт.
ЧIоагIа хоза хеташ ладийгIар кIаьнка ший даь-дас мел дийцачунга. «Бусалба дин, саг цIенвеш, цунна Iунал латт» яха дешаш хезача, ший син кхетам цIена а лакха а лургболаш, динца хоттаденна мел дола хIама, ший аьттув ма боалла, Iомаде чIоагIо йир цо. Воккхача сага дийца пхи параз кхоачашде уйла а хилар. ХIаьта Халид сомаваьлча, даь-дас шийна дийцар цунна дIадувца а лаьрхIар. Дагахьа раьза вар из ший даь-даьна иштта дукха хIама ховш.

Матенаькъан Илез

№193-194 (12129-130), шоатта, 22 декабрь, 2018 шу / Суббота, 22 декабря 2018 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *