Къахетаме дог

Укх шера 75 шу дуз 20-ча бIаьшаренна юкъе Сталина ший репрессивни машинаца гIалгIай къаман вахар дохадаь, мел дукха ха яларах ца дохаш вай юха метта айтта цхьа къам долаш, вай мохк болаш тахан дахаш дале а. Дунен ховш да 1944 шера февраль бетта 23 дийнахьа ювцанза ца боалаш Iадика йийцалга шоай кхуврчашка массаволча вай мехка мел ваьхача гIалгIачо.

15 деннеи 15 бусеи цIер-машена баххьал болча наькъа дIоахалла гаьна баьлар уж шоай фусамашта, юрташта, хьамсарча дай мехка. ЦIи яьннача сан чу гулбаь, цхьан мухь кхохьача машена тIа массехк дезал ботташ, тIабеттар, шоай даарах хайра хIама хьаэца ца кхоабеш. Хала ди хиннад из, дувцаш хилча а кхоачам болаш шоай дай-ноаной, вежари, йижари шоашца болчарна а. Амма даь-наьна йIовхал йоацаш биссачарна шолха хиннаб мехках баларах Iоткъам.
Царех я Ачалкхе яха Маржан. Бералар яла кхелехь, 13 шу даланза йолаш, мехках яла йийзай цун. ЙиIиг дас ший тIехье йоацача йиша новкъостолла дIайига хиннай. Цар хьашташка хьожаш, шийна могачоа гIо деш лийннай из, дуне дайзача боккхийча нахагара ламаз а, марха а, кхы дола дика хIама а хьаэцаш. Иштта динах ди хотталуш, кIирах кIира хотталуш, цига Iеш йолаш, ха мел йода даь-цIенгахьа чIоагIа сатоссаш хиннай из. Ший да а, вежарий а болча. Нана-м цунца ялх шу даллалца мара ца Iеш Iоажал кхаьча Даьла кхеле йийрза хиннай. Йиша а маьре яха ший цIен тIа хиннай. Бакъда, из яха моттиг цу шоай юрта Оалкама даь-цIенна дукха гаьна йоацаш хиларагI каст-каста ше йолча дIакхувлаш хиннай цо нана йоацаш йиса ший йишалг. Вежарий а боча хиннай ер. Къаьстта воккхагIчун. Даь-сесага ца доагIар леладеш хилча а чакхдоалийташ хиннадац. Иштта ший боча волаш агаца теркаваь зIамагIвола вошилг а хиннав укхан цIагIа. Да-м дукхагIа вар юрта-мехка юкъе хиннав, дезала напагIа лоаттадеш, юрта хьашташка хьожаш – дийнахьа хьогама мара акхарна ца гуш. Иштта ший нах, ший Iояь тхов кIийле дага ухаш, цIенгахьа са уллаш хиннай йIиIиг. Даь-йиша йига найц Батаж, ДаьттагIа туха тIа ухаш хиннав, Оалкама кхаьчача ший уст-цIаьшка, йIиIий дай болча дIачу а этте зерат а деш. Маржана хIара из мел водача хана дехар деш хиннад, цIайига ше яхаш. Амма къоаночо, тIехьагIа югаргъя хьо, оалаш хиннад. Тоам хийтта хургбац-кх найцина, уст-вешо ший йиша йолча хьайоалаяь йIиIиг юха дIацIайига.
Мичча бесса хиннадале а Маржана ший цIагIа юха чуяхар дегIа хиннадац е хIанза а, е тIехьагIа а. ХIанз-хIанз цIагIоргья-кх со яхаш лелачара, бIаьхача халача новкъа яла езаш хилар цун, деррига къам санна.
Иштта ший даь коа йоацаш, ший кхоачарлех хьегаш лелаш хьатIакхаьчар цунна 23 февраль, из Iаьржа кхаьра. ОагIув хьаллаца саг воацаш, къабенна даь-йишеи, даь-йиша йига найци, цар маьре яхача йиIий 5 шу даланза хургйола зIамига йиIиги мара.
Къам мехках даккхар каст-каста хьоаду Маржана. Амма цул дукхагIа дувц цо ший цу бIаьхача кхерамеча наькъ тIа, а цу мецача халача шерашка а Дала цхьацца бахьан оттадеш кIалхарьяхарах лаьца. Бувц ший шелалах, моцалах кIалхарьяха нах. ДукхагIа цох лаьца да ер мугIараш а.
Пхийтта денни, пхийтта бийсанни доахан кхувлача вагонаш чу болаш никъ баьчул тIехьагIа Iокхаьчаб уж Казахстане, Кустанайски областе. Цигара юха а мухь кхохьача машинаш тIа бетта, дIабигаб Урицки районе. Урицк яхача метте ераш дIакхаьчача мехка вIалла акхарна ца яйна, гIор хиннай, ераш юрташка дIа-хьа бига лаьрхIа кIал хьежаш латташ, соалозаш а хиннай — хIара дезала цхьацца. Царех цхьацца уст баьллаб, уж лехкаш цхьацца кхалсаг а йолаш.
— Тхо хьалхарча соалоза тIа нийсделар, — дувц Маржана. – Тхона тIехьа даьци маьра-вошеи цун дезали тIабагIаш соалоз яр. Уж ши воша вIашагIкхийтар, соцарбараш царца дIагул а луш. Шоай гIоврош: кетараш, юврагIаш тIакхехка уж дIакъайлабаьлар. — Маржан цу хьалха йодача соалоза тIа цхьаь йисай, тIадувхаш диткъига барзкъалгаш а долаш.
Юхахьажача, бIарг ма кхоачча йолча соалозашта, хьалхарчун тIа гIораяь ягIаш ер а йолаш, йолаенай зIи юрташкахьа. Уст лаьлла йода 20-21 шу мара хургдоцаш йолча эрсий кхалсаг, цхьаь цхьалхха ягIаш ер зийна, ший соалоз соцаяь хьа тIаенай укхан.
— «Тпр-р-р аьнна уст соца а баь. ХьатIаена, «Ой, девочка ты замерзнешь», аьнна, шийна тIера тулуп, сихха Iоъоагаенна, Iо а яьккха сона хьатIакхеллар цо. Цул тIехьагIа, хьал а айяь из сох хьахьоарча а яь, со Iо а хоаяь, Дубинка яхача юрта чукхаччалца дахар тхо», — оал Маржана. – ТIаккха фу хинна хургдар сох цо со шелалах дIахьулаяь ецаре? — Дукха жоп ца эшаш хоатт.
— Шан гударг хьахинна яьгIа хургьяр, — оал аз.
— Даьра хургьяр.
— Шийна тIа фу йисар цун? – хоатт аз.
— Аьха куфайка ювхар цун, тулуп Iояьккхачул тIехьагIа.
Къизача Сталина а цун новкъосташа а вIашагIбеллача белха юкъе хиннад къахетаме дог. Иштта кхы а хиннад вай, Сибаре, Казахстане Iобахийта хиннача боккхийча наха дувцачох. ХIаьта шоашцара йиIиг, цхьаь цхьалхха йита гулбенна, шелалах кIалхар баьнна Iохайшачарех, хIаране ше-шийна хетар аргда. Сога хаьттача, къоаной бицбенна баьгIа а хила тарлу. ХIета дIахо болчарна малагIа бехказло йоалаергья сона хац. Мичча тайпара хиннадале а, царех бехк баккха лац. Маржана ше санна, аргда-кх вай – Дала гешт долда царна.
Шелалах ца йолийташ цу уст лоаллаш хинначо къалхаряьккхача мо, моцала кIала ца юташ а дика хиннаб йиIигаца балха боахка эрсий а казахий а кхалнах. «Со цхьаь диса лелаш бо долга а ховш дика бар соца нах, — оал цо. – Кхай тIа тхо балха дахача, сона вокхарел дукхагIа йоттар юа хIама, — йоах Маржана из ха дагаухаш.
Къаьстта ловцаш доах цо шоай лоалах яьхача Жамиля цIи хиннача сесага. Цу ханага хажача дика хьал долаш хиннай из. Мар комбайнер а волаш, шортта ялат а долаш. «Ше йолча, дIайха даар а кийчдий со дIаехар цо. «Маржанай! Кель, кель!» — аьле, шоай казахий меттала кхайкар со дIаехаш хилча. Юза а йий, юха сиха чуйяйтар. ЧуйоагIаш цIагIарчарна а дахьар цхьацца, даара лаьрхIа, хIама», — йоах Маржана.
Тахан Далла хам бу цо иштта, къахетаме дегаш а долаш, дика нах шийна нийсбаь. Доаккхий ловцаш доах 86-87 шу даьнна йолча Маржана шийца дика мел хинначунна. Миччахьа уж бале а, цар моттиг дика хилар ловш.
Къахетам латталба адамий дегашка массахана а, кIалвиссача сага гIо де кийчча хургболаш моллагIча къамах мара из ца хиларагI!

Бохтарнаькъан ХIарон

№ 17 (12152), ера, 7 февраль, 2019 шу / четверг, 7 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *