Озанаькъан ИсмаIалий Салман ваьча денз 115 шу дизарга

ГIалгIай меттала кепайоазув, цун ларде хьахинна къона къаман литература кога оттадеча хьинаре дакъа лаьцарех вар Озанаькъан ИсмаIалий Салман. Цул совгIа цо хадданза къахьийгад «Сердало» газета оагIонаш тIа, цу заман товш дола йоазонашта кепаетташ. Ший йоазув доацаш даьха гIалгIай къам, дешара сердалонга кхачар ловш волча цо, массайтта, ишколанна лаьрхIа дешара книжкаши, хрестоматеши овттадаьд, кхыболча Iилманхоша дакъа а лоацаш.

ИсмаIалий Салман говзал йола поэт вар. ГIалгIай меттала йолча поэзена лард елларех, цун боарамаш белгалдаьхача хьалхарчарех цаI вар из, Беканаькъан ДордагIа Темботаца цхьана. Из автор а волаш кхойтта поэтически книжка да кепатеха. Царех итт гIалгIай метталеи кхоъ эрсий метталеи. Цо хадданза къахьийгад вай къаман вахара лоархIам болча дешаех долча йоазошта кепаетташ
Салман ваьв 1904 шера 1-ча феврале, Дошлакъий-Юрта, Озанаькъан Экий ИсмаIалийи Малсагнаькъан Элабазкъий Совдатеи дезале. Дунен дешарах боала пайда дика боззача дас деша оттаву кIаьнк, Дошлакъий-Юртарча юххьанцарча школе (1911-1914 шераш). ХIаьта 1914-1917 шерашка Буро чу хиннача Наьсарен Лоаманхой школе дешаш хул Салман. Iомадаьчох кхоачам баь сацац из. Цудухьа 1923 шера хьехархой юххьанцара курсаш йистейоах цо. ХIаьта 1929 шера Буро тIара цхьан шера йола курсашка дешаш хул ИсмаIалий Салман, 1931 шера Буро тIара ГIалгIай педтехникум дика дешаш чакх а яьккхе школе хьехаш хул из. 1936 шера из дешаш хул, Пятигорски школьни инспекторий краевой курсашка. Iилман кIоаргал йоккха хилар кхетадеш вола из 1939 шера Буро тIарча Къилбаседа-Кавказски пединституте (заочно) деша отт. 1940 шера цо чакхйоах Москвера йоазонхой-таржамхой курсаш. Цунца цхьана ИсмаIалий Салман хьужаре Къуръа деша Iомалуш а 1929 шера Къуръа дешар Iомадаь чакх а доакхаш къахьегаш хул. Цунна бусалба Iилма кIоаргга довзаш хинна хилара тешал да, цо вайцига хиннача, имама Аш-ШафиIи цIерагIча ГIалгIай исламски института кулгалхоша дехарах оттадаь, Iарбий-гIалгIай-эрсий дошлорг. Цу Iилман къахьегамо вайна гучадоаккх ИсмаIалий Салмана уж кхоъэ а мотт цхьатарра дика ховш хилар.
Озанаькъан ИсмаIалий Салман ваьча хана денз 115 дизар 1-ча феврале. Цу денна хетабаь документий а тешалий а гулам ба, Малсагнаькъан Тухана цIерагIча ГIалгIай Мохктокхама музее гойташ. Салмана вахар, кхоллам, Iилман къахьегам дагалаца цига баьхкабар йоазонхой, цун дезалаш, дезалий дезалаш, тайпан викалаш. ХIаьта 4 феврале ГIалгIай мехка къаман библиотеке а хилар цIихезача гIалгIай поэта, таржамхочоа, хьехархочоа Озанаькъан ИсмаIалий Салмана 115 шу дизара хетадаь вIашагIкхетар. Цига дакъа лоацаш бар поэта кхоллама а вахара а никъ техка Iилманхой, йоазонхой, цун тIехьенах хьабаьннараш. Цу вIашагIкхетаре дакъалоацаш бар: йоазанхой Шаденаькъан Султан, Горчханнаькъан Бадруддин, Ноакастхой Хаваж, поэташ БIархой Iаддал-Хьамид, Балайнаькъан Хьасан, историк Коазой Нурдин, юрист Кулбужнаькъан Руслан, ГIалгIай паччахьалкхен университета студенташ.
Цу шинна а вIашагIкхетарашка къоаггадаь дийцар, ИсмаIалий Салмана вахарца лоархIаме мел долча дешаех. «Цо соавтор волаш дакъалаьцад 1 классера 7 классе кхаччалца дола школашта лаьрхIа гIалгIай метта учебникаш овттадеш», — аьлар Коазой Нурдина.
Белгалдаккха деза, Салмана, хьехархой говзалца бувзам бола дешар ше Iомадеш воллаше а 1931–1943 шерашка бехктокхаме даржашка волаш къахьегар а. Юххьанца (1931-1933 шераш) из хиннав Аьлти-Юртарча школе заведующи. 1933 шера Наьсарен РайОНО школьни инспектор; 1933–1938 шерашка Галашкарча РайОНО инспектор. Ши шу гарга ха яьккхай цо Буро тIарча гIалгIай педрабфака инспектора дарже латташ. 1941-1943 шерашка шозлагIа Галашкарча РайОНО инспектор а, Нохч-ГIалгIай издательства вокхагIвола редактор а, Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза консультант а волаш къахьегаш хул Салман. Вай хьалкъ мехках даьккхача хана Киргизе волаш из хул воккхагIвола школьни инпектор а Ош яхача городерча кхаь ишколе психологии, логикеи хьехаш а.
Ше ваьхача заманца товш а мегаш а дола дикадар довза, хьаллаца ховш волча цо дизза дакъалоац юкъарлен вахаре а: 1927 шера Пролетарски йоазонхой ассоциацен правлене доакъашхо; 1930 – ГIалгIай Литературни Юкъарлен доакъашхо; 1939 – Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза правлене доакъошхо. ХIаьта белгалдинза далац, поэт 1927 шера СССРа Йоазонхой Союзе дIаийца хилар.
Озакъонгий ИсмаIалий Салман говзаме таржамхо вар. Цо гIалгIай меттала а яьха кепатехай А.С. Пушкина, М.Ю. Лермонтова, И.А. Крылова, Л.Н. Толстой, Н.А. Некрасова, Н.И. Никитина, Ф.И. Тютчева, В.Г.Короленко, С.В. Михалкова, В.И. Лебедев–Кумача, Янка Купала (белорусси), М. Сеидова, К. Курбаннепесова, А. Ковусова, В. Кербабаева (туркменски), А. Исбаха, Эми-Сяо, Чжо-Бао (китайски) дуккха а произведенеш. Шийна литературни мотт дика ховш хиларца, цунна карагIдаьннад уж йоазош вайна гIалгIай меттала довзийта.
Поэт, Iилманхо, таржамхо, дика къонах, эздий гIалгIа Озакъонгий ИсмаIалий Салман ваьча а дуккха ваьхача а Дошлакъий-Юртарча, №8 йолча школе, 5-ча феврале хилар из дагалацара сайре. Цига дешархоша а гулбеннача боккхагIчар а хозача куцашца дийцар цун вахарах, кхолламах, Iилман балхех, эздийча оамалех.
Ше вахаш яьккхача дуккхача хана, нийссагIа аьлча цхьа бIаь шу гаргга йолча юкъа, гIалгIай къаман дика мел дола куц лорадеш, тIехьленна лоацаргдола пайдане хургдар хьаллоацаш къахьийгад цо. Салман ше беркате саг хилара тешал да, цох хьабаьнна боккха дезал вай мехка бахаш хилар, хьаьнала къа а хьегаш. Царна юкъе ва пхийтта хьехархо (царех виъ «Российски Федераце Заслуженни хьехархо» яха сийлен цIи лелаеш ва), виъ лора болх беш ва, хьаьнала къахьегамхой ба, гIалгIай меттеи литератураи магистр ва цун воI Iадрохьим, кхоъ юрист ва.
Иззал доккха беркат шийгара хьа а даьнна дукха ваьха, цIихеза поэт, Iилманхо, таржамхо, эздий къонах Озакъонгий ИсмаIалий Салман дагалоаттаве декхар да вай массане а. ТIаккха из кхелхав оалалургдац. ХIана аьлча, цо дитача дикача куцашца, из ваха висав вай хъалкъа сакхетаме.
ХIаьта ер йоазув дерзадеш ала ловргдар, цун йоазоний гуллама кепатоха езар аьнна, вай хьалкхувш доагIача ноахалаша цох бизза пайда эцаргболаш.

С. МЕРЕШКОВ

№ 17 (12152), ера, 7 февраль, 2019 шу / четверг, 7 февраля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *