Машенаш бокъонех лелаеш ца хилча хулашдар

Машенаш вIашкаетталуш хулаш долча зуламех бехкевар лаха эттача, вайх хийлане оал, уж сов дукха хьаяьржа хилар бахьан долаш да из, аьле. Цхьан оагIорхьа бакъ хила мег цар яхар а, бакъда, эшача а ца эшача а лелаю наха шоай машенаш. ГIаш лелар дегIа дикагIа дале а, цига юрта, е лоалахошка мара ваха ца везе а машенаца вода хийла да. Дала тIадилла параз ламаз «рузба» тIерадаккха водаш хилча а машенаца вода хийлавар. Бакъда юртарча маьждигашка дийшача наха массаза хьаяхаш да, гIаш вахар дуккхаза маьл болашагIа долга, машенаца водачул. Со-м хIанз кхы из дувца а валац, хьадагадеха дIаях мара.

Хетаргахьа цхьа кIира дIадодац вай мехка машенаш вIашкаетталуш хулаш долча зуламех нах лоза ца беш а ца бовш а. Зулам-м хала дале а юстарадоаккхаргдар вай, амма цкъа байнараш юха дийнабе аьттув бац. Цар а, цар дезалий а да къа. Цхьа йолча хана хIара дийнахьа а хул авареш. Цу тIа гIолла дукхача наха вас, бала хул. ВIалла дагадоаца нах ба цу зуламех бовраш. Хийлане коа гIайгIа, сагото йосса, из хIама бахьан долаш. ДукхагIа бовраш малаш ба? Бераш, кагий нах, кIанти, мехкари, хIетта вахар даа хайшараш, дуненца дIа а ийна, къаман, мехка пайда бе ха, аргIа яраш. Тахан деба, даржа, сомадовла дезача хана, машенаш вIашка а етташ, воаш доадеш доахк вай. Деррига а фу бахьан долаш да, воай мелал мара кхы хIама дац. Сагота дац вай ког тоIабичахь, дIахо фуннагIа хиннадар, аьнна.
Машенаш мел дукха яле а, уж лелаяра бокъо лораеш хилча, хургдоаца зуламаш да уж. Хьалха цхьа ха яр вай наькъаш готтеи, вои доландаь хул уж зуламаш яхаш бехк цу оагIорахьа дIатIабехкаш. ХIаьта тахан кхыча мехкай долчарел вогIа доацаш кхоачам болаш шера а, тоъам болаш нийса а дика а да вай мехкашкара наькъаш. Цигахьа сов майра бехк боаккхалга яц вай. Тхьовра аз ма аллара машенаш дукха хиларагI да из оал хийлане. Дац даьра! Лелае езача бокъонех уж лелаеш цахилар да. Масала гIаш лела нахи, е Iулга дIалехкаш дола доахани, жаи дукха хиларах шоайла вIашкадеттаденна човхадаь лозадаь а, е дайнна а сона-м дайнадац цхьаннахьа а. Воашта тIера бехк дIабаккхардухьа, бакъ ца ле, харцонца дахар духьа вай хьакхувлаш бахьанаш да уж, нах беларгболаш дале а.
Даггара телевидене, радио, газеташка, шоаш болча балха а ГАИ болхлоша хьакхайкаду вайга, машен масса ма лелае, тIехкар дIатоха, боарамал тIех ма дувла, ха йоацача берашка машенаш дIа ма тела, шийга машен лалла бокъо йоацачо, бокъонаш ца йовзачо а, машен ма лелае, яхаш. ХIаьта вай, къор долаш мо мара, ладувгIа тигац цар дувцачунга. Иштта, «хур хургда, хиннар гургда», аьлча мо, долхаш да-кх вай дIа-хьа а ца дерзаш. ТIаккха цох хьадоал зе, леш бола нах боарам боацаш дукха а ба.
ДIадахача 2018-ча шера боарам боацаш дукха адам деннад Россе доазон тIа машенаш вIашкаетталуш хиннача хатарех. Цига байна нах мел ба аз дIааьлча цецдаргда-кх шо. 2018 шера 11 бетта хиннача хатарех 16 эзар совгIа саг веннав. ХIаьта машенаш вIашкаеттаенна хинна хатараш цу хана чухьа 151 эзар совгIа да. Цул совгIа 193 эзар сага хала а атта а човнаш яьй. Дукха нах ба уж. Йоккхийча юрташка а бахаш хилац кхы дукхагIа нах. ХIаьта царех вай мехка 206 хатар хиннад, 60 саг веннав, 357 хала а атта а човнаш яь лозабаьб. ХIаьта укх шера машенаш вIашкаетталуш хиннача хатарех вай мехка байнараш 5 саг ва. Уйла е, сомадовла ха гарга эттай, сога хаьттача. Ер кхоачам болаш да йоагIача боарамах мара машен ца лелае.
Нагахьа санна воашта ловр, воашта хетар мара вай дергдеце-м, Iаьдала болхлошка дIааьлча бакъахьа да вай. «Тхо шуга ладувгIа лаьрхIа а дац, оаха тхоай хьаштдар мара хьа а дергдац, чугIо шоай цIагIа, дита тхо харца лела а, зуламаш де а, нах боабе а», аьнна. Дадала вай, ма тоа а деннад-кх гIулакх. Даггара машенаш дIатIа а етташ, нах боабеш латт, хIаьта вай уйла е тигац, цу Iоажала кIал вайх а саг ваха йиш хилар, вай коа а из Iаьржа ди да йиш йолаш хилар. Маца хьаькъале хила лаьрхIа да вай, маца кхета лаьрхIа да вай, маца совца лаьрхIа да вай? Из сона хац!
Хала хетар фуд аьлча, вай чIоагIа дебаш латта, тIехьарча хана гIалгIай дукха хьабийбаб, яхаш, цох доаккхал а деш, из дувца вай, хIаьта малагIа пайда ба вайна цох хьабала, нагахьа санна вай воашаш доадеш хилча? Вайга да яхаш вай айдаь дувца декъа эздел а сенна эш, нагахьа санна цу эздела ларах вай лелаш ца хилча?
Машенаш вIашка а кхийтта нах байна дIатехкача хул бахьан малагIа да? Тхьовра аз дийца тIехкар хьа ца тохари, лоаллаш багIарашта машен лелае ховш ца хилари, корта бохабу хIама менна, е теха биха хилари. Уж да-кх керттера бахьанаш.
Шоай дезалхочох саг ве гIерташ дукха къахьег дас-нанас из кхевеш, нийсса а ваь къонах а ваь из хьалъоттавеш, хIаьта вай, ехье машен тIа а техе, цар мел хьийга къа доаду. Е даьна а е нанна а, е наха а хьашт дале е Далла а сагота дац вай. Байракх а яьккха со чIоагIа ва яхаш лел шевар. Боккъала а, дехар да са шуга мехкахой! Уйла е укх гIулакха. Шорттига дIалалла из машен, геттара висача а, итт минот мара кхы тIехьа вусаргвац вайх саг. Лорале ала шоай дезалга.
Цхьа хIама да вай кхетаде дезаш, малав цу массадолча зулама бехке вар? – вай воаша да, кхы саг вац. Дика болх ба-кх наггахьа мара со машен лоаллаш воацаш.

Матенаькъан Илез

№ 33 (12168), шинара, 5 март, 2019 шу / вторник, 5 марта 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *