ГIалгIай литературах дола массехк дош

Вай литература, ховш ма хилара хьахила доладеннад йоазув хьахиннача, хьалхарча шера денз. Юххьанца (1923-1938 шш.) гIалгIай кепайоазув латински алапаша ларде хиннад Россе (цу хана Советски Союза) дахача дуккхача къамий санна. Кириллица ларде даьккхад из, вай мехка мел долча къамий йоазонаш, цхьатарра хилийтара, вешта аьлча унификаци яра декхарашта. Цу хана вай литератораша язъяь хиннай, дукха произведенеш: дувцараш, повесташ, поэмаш, стихаш, пьесаш, иштта статьяш а. Вай кепайоазув вIашагIдоллача доккха дакъа лаьцад Малсагнаькъан Кураза Зоврбика, Беканаькъан ДордагIа Тембота, Яковлев Феофана Николая, Озанаькъан ИсмаIалий Салмана. ХIаьта литературни йоазонаш де болабеннаб уж а иштта тIехьагIа шерра дIабайза йоазонхой: Базоркин Идрис, Малсагнаькъан Орцхо, Янданаькъан Джамалда, Хамхой Ахьмад, Ведажнаькъан Ахьмад, Беканаькъан Ахьмад, дуккха а кхыбараш.

Ший хана 1991 шерага кхаччалца болх беш яр СССР Йоазонхой Союз. Цу юкъебоагIар цIихеза йоазонхой. Царца бар вай поэташ, прозаикаш, драматургаш. Вай замах из союз юкъарлен гуллам санна я. Цун йоакхо елга, паччахьалкхено доакъашхошка шоашка йитай.
Российске Федераце кхыча субъекташка санна ГIалгIай Республике а болх беш я йоазонхой союз. Духхьал, вай республика хьаяь ткъо шу дузача дийнахьа союзе дIаийцар ткъо йоазонхо. Массехк шу даьлча цу боараме бар цIаькха юкъебахараш. НонагIо ба Российски Федераце Йоазонхой союза доакъашхой бола гIалгIай йоазонхой а.
Вай литературах дола ер йоазув деш, сона лов поэтах, Хамхой Бекмарзий Даудах дувца. Аз цох поэт алар дувзаденна да цо дукхагIа даь йоазонаш байташца хиларах. Цо къахьег иштта публицистике, багахбувцам дIаязбеш. ХIаьта цун литературни къахьегам поэзеца дукхагIа бувзам болаш ба. Бекмарзий Дауда, кхойтта поэтически гуллам арабаьккхаб, къаьст-къаьста книжкаш а долаш.
Ераш да уж: «Даьхенцара безам», «Вахара морзо», (2010); «Вахара маIан» (2012); «Лаьча бIене» (2013); «Заман тешал» (2014); «Са Даьхен вахарах» (2014); «Айлама зIанараш» (2017);«Сердала талгIе» (2018). «Берашца да са дог» (2011); «Уйлай зIиргаш» (2016); «Са доша ГIалгIайче». «Дунен безам» (2018); «Сина кхоллам» (2019). Укх книжкай цIерех а гуш да автор, дегчура говза, хоза аьнна дош дукха дезаш поэт волга. Сона хов цо, аргIанара книжка кепатоха ше кийчдеш, цох тилла цIи белгалъеш, тохкаш, хоатташ-оалаш цаI-шиъ бутт боаккхаш хинналга.
Из, йоазонаш де, царна кепаетта волавенна дикка ха я. Цун хьалхарча «Шолж» цIи йолча стихотворений кепатехай 1969 шера, «Ленина никъ» цIи йолча Наьсарен районий. Цул тIехьагIа цо дукха шераш даьхад къоалам хьа ца эцаш, хьаьналча къахьегамца вувзавенна. Дале а шийна тIехьагIа накъа яла тарлу уйла, дустар, кица, говза аьнна дош, къаьстта дIа а яздеш, ший поэтически ганзе дIадийхьад цо.
Хамхой Дауд дикача оамалех лархIа йоагIа, ший йоазонех редактора корректора хетар дегабуам ца беш цо тIаэцар; вай йоазон а метта а башхало теркалъеш тоае мег аларал совгIа духьале ца яр.
Шей поэтически йоазонаш деш хьавоагIача цо стихашта кепайийттай «Сердало», «Ленина никъ» газеташ тIа, «СелаIад», «Литературни ГIалгIайче» журналаш тIа, «Лоаман Iуйре» цIи йолча Нохч-ГIалгIай йоазонхой союза орган хиннача альманаха тIа.
Цхьан боарраме стихаш язъйича, ший хьалхара «Вахара морзо» цIи йола поэтически гуллама книжка арахец Бекмарзий Дауда. Цул тIехьагIа-м цхьа шу дIадодац, цо керда книжка ара ца хецаш. Цхьаццадолча шерашка шишша кепатеха а карагIдаьннад автора. Царел совгIа поэта йоазонашта кепайийттай «Бехке доаца кхаьра» (2015), «Дом в котором живет книга (2013ш) «Са дошо ГIалгIайче». (Ростов-на-Дону, 2015), «Современная литература народов Россий» (Антология М.2017) книжкаш тIа. ХIаьта поэта кхолламах дола йоазув да Оахаргнаькъан ЧхьагIий цIерагIча ГIалгIай Iилман-тохкама институто кийчдаьча «ХIанзара ГIалгIай литература» яхача гуллама йиълагIча тома тIа (Нальчик 2013 оагI. 267-280). Хамхой Дауда кхолламах даьча цу йоазон тIа Iилманхочо язду: «Хамхоев Дауда хIара стихотворени ший белгалонаш йолаш, къаьга я. Цо гойташ дола хIара амат, стих, ритм, рифма, интонаци, дош деррига а мах баь варгвоацаш лоархIаме да. Дегчура доагIа мугIараш да уж…».
Да а да Хамхой Дауда поэтически хIара дош дегчура доагIаш, цIена, сабаре, хоза. Цар керттера чулоацам ба Даьхенцара безам, къаман хоза гIулакх, мотт безар, адамашцара лерхIам, хьаьнала къахьегам, эхь-эздел, сабаре хилар хетадар, наха юкъера барт-безам лорабар. Цунна корадоагIа хIара поэтически сурт-сибат дуллаш товргдола дош, дустар.
Поэта кхоллах яздаьча йоазонхочо Iарчакхнаькъан Сале «Водар гаьна воал» цIи йолча статьяш тIа Хамхой Дауда стихашта язду: «Стихотворени цхьаннена езаяла, вокхан еза ца яла тарлу. Уж стихотворенеш санна шо-шоай белгалонаш, хьисапаш, оамалаш йолаш хул уж еша нах а…» ХIаьта уж дукха а дукхагIъяраш наьха сакхетаме юссаш, атта ешалуш я. Царех массехк иллеш а хинна дIаоалаш я вай иллиалархоша. Ала деза автора еррига а стихаш ше-ший башхалонаш йолаш яле а наггахьа йолчарца бе-бе дешашца цхьа уйла йовзийташ хилар. Авторо, цу тайпарча поэтически кечалах пайда эцар дувзаденна да, цунна дикача оамалий, эздела, сабара, къахьегама, лерххIама куцаш цунна гарга хиларца, уж кхайкаде ловш хиларца.
Вай лакхе хьоахадир, Хамхой Дауда кхойтта поэтически йоазоний книжка кепатехад аьнна. Цар чулоацама мах вай хоадабергбац тахан.
Цхьабакъда ГIалгIай метта говзал езача хIара сага короргда, сакхетаме дуссаргдола дош, царех хIара книжка сабаре Iодийшача. Шеко йоацаш да, берашта лаьрхIа йоазонаш де боккхийчарна лаьрхIа яздарал халагIа долга. Цхьабакъда Хамхой Дауда из мул дика баьккхаб. Цун поэтически а прозаически а йоазоний ший тайпара белгало я цо берашта лаьрхIа дукха стихаш, лоаца дувцараш, «СелаIад» цIи йолча берий журнала тIа кепаетташ хилар. Ховш да, царна лаьрхIа йола стихаш дагардергаш санна атта Iоешалуш ца хилча, сакхетаме ца юсалга. ХIаьта дувцараш, берий уйла-нигат довзаш язъяь, чулоацам цар оамалашта гарга болаш хилча мара тIаэцац.
Хамхой Бекмарзий Дауда поэтически йоазонаш гаргах дале а цунна карагIдоал прозаш (лоаца дувцараш), публицистикаха хийра ца вала. Цу даькъе къаьстта гуллам кепатеха беце а тайп-тайпарча изданей оагIонашка корадоагIа уж.
Поэт йоазонхо Хамхой Бекмарзий Дауд ваьв 1950 шера, цхьоалагIча сентябре, Казахски ССР–а Кустанайски областа Федоровски района Кархопа цIи йолча юрта. 1957 шера деша вахав Наьсарен района Iаьлий-Юртарча 8 класс йолча ишколе. ДIахо юкъера ишкола йистеяккха из дешаш хул Эккажкъонгий-Юрта. Хургволча поэта йоазонаш де новкъостал даьд, цу ишколе гIалгIай моттеи литературеи хьехаш хиннача Угурчнаькъан Шовхала Азмат-Гире.
Ишколе дийша ваьлча эскаре амал де тIахьех из. Германски Демократически Республике эскаре волаш цо къахьег «Советская Армия» цIи йолча газета штате воацача корреспондента дарже волаш. Цигара цIавеча гIишлош еча къахьегаш дукха шераш доах цо. Пенсех волаш хIанз ше цIагIа вале а хадданза йоазув деш ва поэт. Хьинаре дакъа лоац юрта юкъарча вахаре. Боккхача дезала да ва Дауд. Цун кхоъ воIи йиъ йоIи я. ХIаьта цар дезалашта дукхавеза из цо массаза хозача гIулакхах, эзделах хьехамаш деш, шийгара дика масалаш гойташ хиларах.

Мерешкнаькъан Султан

№ 53 (12188), шинара, 9 апрель, 2019 шу / вторник, 9 апреля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *