Дешара книжкаш яздаь саг

Вай школашкарча юххьанцарча классашка Iомадеча гIалгIай книжкашта юкъе да Тимиев Зовле Зархмата оттадаьраш. Эггара хьалха из тайпан цIи хьахезача хана, вай къаман саг вий-хьогI из, аьнна, хетаделар сона. Со цу хана дукха воккха вацар, цудухьа тайпаш кIоаргга довзацар. Ха дIа мел йода аз кхетадир, дукха даьржа деце а, из вай къаман юкъера тайпа хилар а цунца вошал долаш кхы а дукха тайпаш долга а. Дахкильгов Шукрес яздаьча «ГIалгIай тайпан цIераш» яхача книжка тIа цох лаьца иштта аьннад: «Тимиевш – даь даь-даь цIи язъяйташ ба – къаскимарбараш – Гуражев яхача тайпах хьабаьннаб, ГIалмистерча отарашкарбараш – ПхьогIойх хьабаьннаб, ГIулойх хьабаьнна а ба Тимиевш. 1882 шера Къаскима баьхаб 2 дезал Тимиевш – Гуражевш». ХIаьта Гуражевш бувцача моттиге, Элберда Шукрес яздаьд, цар вежарий хулаш ба Дзагиевш, Дзахкиевш, Тимиевш, Гамурзиевш, Дзаулиевш, Озиевш – Актолиевш (Эккажкъонгий-Юртара), Арапиевш – ТIой-Юртара, Цокиевш – Озиевш, Хасиевш – Гатиевш. Гуражевш хьабаьннаб Аьга-Кхаларча Озиев язбайтача нахах. 1866 шера Гуражевш язбайта нах ТIой-Юрта 4 цIа хиннад, Къаскима – 5. Лакхе доаладаьча йоазоно хьагойт Тимиевш гIалгIай къаьнара тайпа хилар а цун дукха вежарий хилар а.

Тимиев Зархматах лаьца сона дукха хезадар дувцаш, хIана аьлча Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, книжни издательствон дешара книжкаш кийчдеча а арахецача а редакце болхло (редактор) волаш къахьийгад аз, шин къаман республика йоххалца. Цу хана воккхагIволча редактора Шадиев Султана а каст-каста хьоахавора Тимиев. ХIанз се вахача Магасера балха водаш вар со. Автобуса водитела юххе доаллача гIанда тIа вагIача сога, машен лоаллаш вагIачо хаьттар со фу болх беш ва. Со хьехархо волга хайча, ший фусам-нана а «Эллин» яхача школе болх беш я аьлар цо, хьехархо йолаш. Юххера, сона хайра Карца яхача юрта вахача Ханиев Мухьмада сесаг Мадина вай вувцача Тимиев Зовле Зархмата виIий-йоI йолга. Карарча хана из болх беш я шоай юртарча юхьанцарча школе. Ер йоазув мишта де йиш я, сурташ мичара да йиш я сона хьийхар а из я.
Тимиев Зовле Зархмат ваь хиннав 1891 шера, МагIалбика района Инаркъе яхача юрта. Из ваьча хана, хетаргахьа, цох Ачалукски район аьле цIи йоаккхаш хиннай. Тимиев Зовлеи Балкоева Напсатеи дезале ваь хиннав хургвола хьехархо а Iилманхо а. Боккхача дезале кхувш воагIа саг цу заман чухьа дукхагIа яа сискал мичара йоаккхаргьяр-те яха уйла еш хиннав, дешар дагадоагIача а воацаш. Цар дезале, Зархмат ше а волаш, пхи вошеи кхо йишеи – бархI бер хиннад. Зархмат, Къарше, ХьакIаьш, Iадрахьман, Захар яхаш хиннаб вежарий, хIаьта йижарий Размат, Банати, Сахар яхаш хиннаб. Зама хала яле а, дешарца чам болча сага ха а таронаш корайоагIаш хиннай дунен Iилмаш Iомаде а шийна аттагIа сискал юаргйола балха говзал караерзае а. Шийна деша ваха ха тIакхаьчача, Буро тIарча гимназе вода Тимиев, хIаьта цига из дIавеннараш а дешача хана эшаш дола гIо-новкъостал даьраш а да-нана хиннад. Цига ше дийша ваьлча, хьехархой техникуме отта а аьттув боал цун, кхыча мехка дIаваха ца везаш. 1924 шера Буро тIа хьайийлла хиннай вай къаман хьехархой техникум. Цига деша дIаайттача хьалхарча кагийча нахах цаI ва вай мехкахо Зовле Зархмат. Ховш ма хиллара, цу ханара вай эггара дикагIбола нах цига дийша а из чакхъяьккха а хиннаб. Царна хьехаш хиннараш шоай болх дика бовзаш, хьабеш бола нах хиннаб. Кхоачам ба шинне – Мальсагов Зоврбикеи Беков Темботеи – цIераш яьхача. Цар кхебаьча гIалгIай хьалхарча хьехархоех хиннав Тимиев. Цунна дика вовзаш хиннав аьнна хет сона, латински йоазув вай долча хана, хьалхара гIалгIай «Абат» оттадаь хинна Цокиев МурцаIал, Оздоев ИбрахIим, цига деша ваьгIа Муталиев Хьажбикар, хьехархой хила кийчлуш хинна Осмиев Хьамзат, Зязиков Бахьаудин, из техникум яьккхачул тIехьагIа Мужеча а Галашка а школай директор хинна Арчаков Берс, кхыбараш. Уж хиннаб хьалхарча хьехархой никъ боаккхаш хьабаьхка вай къаман дикагIбола викалаш. Царех цаI хиннав Зархмат ше а. Бакъда духхьал техникумах кхоачам баь ца Iеш, из деша отт Нохч-ГIалгIай хьехархой институте, болх бешше цига ший говзал лакхъю цо.
Вайна ховш ма хиллара, 1938 шера Мальсагов Зоврбика латински алапашца оттадаь алапат (алфавит) дIадаьккхад. Вай Россе дахаш доландаь, эрсий алапаш вайна аттагIа а мотт Iомабарга вуга никъ сихагIа а хургба аьнна хеташ, тIаийцад эрсий графика кIийленга улла кердадар. Из вайна массанена тахан довзаш да, хIана аьлча из да вай тахан шуца Iомадер. Цунна юкъе да 46 алап. Царех 12 мукъа да, 34 мукъаза да. Ала деза 33 эрсий алап долчча тайпара вай хьаийцалга. Юхедиса кхойтта (аь, гI, кх, къ, кI, пI, тI, хь, хI, цI, чI, яь, I) цIена гIалгIай алапаш да. Алапаш 46 дале а, бакъда оазаш 45 мара яц, хIана аьлча цхьа алап (ь) оаз белгалъеш дац. Дувцаш дола керда алапат тIаэцача хана, вIашагIъелла хиннай лаьрххIа йола Iилманхой комисси. Сона белггала хов цунна юкъе Оздоев Iабдаразкъий ИбрахIим хиннилга. Хетаргахьа, цунна юкъебаха хиннарех цаI Тимиев Зархмат а хила мег. Цу шера арадаьннад цо яздаь «Дешара книжкеи грамматикеи», из лаьрхIа хиннад юхьанцарча школанна. Вешта аьлча, вай алфавит хувцача хана, кийчча иллачох тара да из, арадаккха мара ца дезаш. Цудухьа вIаштIехьадаьннад из чехка арахеца. Иштта хьахиннад цун цIи тIайолаш дола эггара хьалхара, кердача алапатах пайда а эцаш, оттадаь «Абат».
Из книжка вай хана цхьаькха автор тIатеха арадийннад. Шадиев Арсмака Султана цхьацца тоадараш деш къахьийгад цу тIа, цудухьа автор санна дIаязваьв из а. Цу книжка тIа хIара алапаца долалу дешаш кхийлад. Уж дешаш дикагIа кхеталургдолаш, аттагIа дешалургдолаш, дешдоакъошта дийкъад. ХIаьта уж а юххьанца царна аттагIа хургдараш хержа юкъедоаладаьд. Цу книжканна хетаяьча сай цхьан статья тIа аз аьннадар: «…ХIетта дешар Iомаде долалуча бера еша луш йола произведени ма хулла кхеталургдола дешаш юкъе долаш, сецара хьаракашца чоалхне ерзаянза хила еза. Масала, деепричасте корчам юкъебола стихотворени из ха йолча берашта ца елча бакъахьа я. Иштта лоравала веза кхыча чоалханеча моттигех а… Цул совгIа тематически оагIув а я книжка нийса вIаштIехьаяьккха. Берашта дайна а, кIеззига дайза а довзаш дола хIамаш да йоазошца хьехадераш. Масала, цхьаццадола дийнаташ, барзкъанца лелаю хIамаш, ловзоргаш, пхьегIаш, шера ханаш, сомаш, кхыдараш. Вешта аьлча, мотт Iомабе беза аттагIчунгара халагIчунга воалаш. Из гу вайна укх книжка тIа. Из ала мегаргда автораша хержача ховли-довзалеех, кицаех. Лоацца, маIан атта кхетадергдолча тайпара да уж а. Цхьаццадола цIайш довза, цар сий де Iомаду бераш. Книжка кийчдаь да бесаш долча сурташца. Цхьадараш-м кхы а хозагIа а дахка йиш яр царех…»
«Абато» деша а язде е Iомаду бераш. Алапаш мугIар тIа нийса а хоза а мишта язде деза гойташ, хIара оагIон лохе хьокхам беннаб, алапел совгIа дешаш мишта язде деза а гойтад цу тIа. Цхьадола дешаш бераша шоаш дIаяздергдолаш дитад, цу балха царна гIо деш да дIакхоачашде дезача дешо белгалдеча хIаман сурт. Алапаши дешдоакъоши Iомадича бераш доал зIамигача дувцарашка. Iомаю стихотворенеш, йовз цхьаццаболча йоазонхой цIераш, масала, Хашагульгов Iаьлий, Плиев Махьмад-СаIида.
Мехка Iалами дийнатий дунеи довзийташ йола моттигаш нийслу цу тIа: ГIалми, гIалаш, готахьазилг, алкхашк, цогал, пхьид, кхыдараш. Иштта бераш Iомаду шера ханаш къестае. Уж шедар берий ханаш теркалъеш даьд. Вешта аьлча, книжка хоза, хьаькъале хилийта гIерташ къахьийгад из оттадаьча наха а, сурташ дехкаш, из тоадаьраша а. Хьалхара 29 оагIув духхьал сурташта хетаяь я, бакъда цар а цхьацца хIама Iомаду берашта: дагардар, школе кхухьа гIирс бовзар, шера ханаш къестаяр, ялаташ а сомаш а малагIа куцаш долаш хул, вай мехкара оакхарийи хьайбаши довзар, транспорт бе-бе лоархIам болаш хилар, кхача эргаш а бе-бе а хилар, кхыдараш. Берий ловзараш, къахьегам, хьайбашцара юкъамоттиг, доттагIал довзийташ а я цхьайола оагIош. Лоацца аьлча, иштта да тахан Зовле Зархматеи Арсмака Султанеи вай берашта яздаь книжка.
1933 шера Тимиевс саг йоалаю, из яр Дзейтов Махьат-Мирза йоI Тайбат. Цо даь кхо воIи кхо йоIи хиннад Зархмата. БоккхагIалга хьежжа вай цар цIераш яьхача, иштта дIаязбе беза уж: Закре (1934), Либи (1936), Лейла (1938), Тамарий (1940), Закраил (1942), Назир (1944). Уж берригаш, духхьал цхьан Назирагара дIаийккхача, таханарча дийнахьа боацаш ба. Из, пенсе ваха, вахаш ва МагIалбика района 2-ча микрорайоне.
Тимиев Зархмата Iилман болх а гIулакха тIа лакхвалар а дика дIадодаш хиннад. Вай къамах болча хьаькъал долча наха сиха дIавайза а везавенна а хиннав из. «Абат» оттадаь ца Iеш, кхыча вай Iилманхошца а, йоазонхошца а, ше цхьаьккъа а бе-бе балхаш яздаьд, арадаьхад цо. 1973 шера Нохч-ГIалгIай книжни издательстве арадаьнна хиннад цо яздаь кечам беча классашта лаьрхIа дола «Абат». 1974 шера З.З. Тимиевс, А.У. Мальсаговс, Хь.С. Осмиевс арадаьккхад 1-ча класса лаьрхIа дола «Дешара книжкеи грамматикеи». Цу шера цун кхозлагIа арахецар хиннад. Иштта цо оттадаь хиннад алапат тIадола гойтама балхаш а.
Вай мохк бохабалехь, Зархмат Ачалкхен районе, тIаккха Пседахски районе райОНО кулгалхо хиннав. Цига ше волаш, вай школай хIама тоаде, дешархошта деша а, хьехархошта болх бе а моттигаш Iалашъе гIийртав из. Цо кулгал деш, хьалъяйта я кхыметтел тахан а Инаркъе болх беш йола №23 юкъера школа. Ше хьайича денз, цо мел дешархой кхебаьб, мел хьехархой кийчбаьб дийца а варгвац. 1938 шу хьатIакхаччалца вах из ювцаш йолча районе, цул тIехьагIа, цох боккха пайда баларга сатувсаш, из къахьега хьех дукха ха йоацаш хьаяьча Нохч-ГIалгIай Республикан сердалон министерстве. Цу шера ший дезалца ваха цига дIавахар нийслу цун. Беков ДордагIа Тембот а из вовза кхыбола нах а из доккхача дарже кхоачаргхиларах шеко йолаш хиннабац. Тембота кхыметтел цох министр ве а уйла хиннай. Бакъда цу уйлашта кхоачашхила дегIа хиннадац. Деррига дохаду, вай мехках даха дагадехача наха а цар гIожача гIулакхаша а.
Зархмата нанас баьча вежарех Къаршеи Iадрахьмани вай Сибре дахале школашца бувзабенна болх беш хиннаб. Масала, Къарше хьехархо хиннав, хIаьта Iадрахьман хьехархо а цул тIехьагIа школан директор а хиннав. Вокхар тайп-тайпара къахьегама наькъаш хержа хиннад, царна юкъе хиннаб гIишлонхой, маха боаккхаш бола нах, сварщикаш, иштта кхы дIахо а. Сибре дихьачул тIехьагIа, цар дезал баьхаб Казахстане Темертау яхача моттиге. Укхаза шоай мехка мо сий долаш хиннабац вай дешар дIадоаржадеш къахьийга нах. Кхыдола, вIалла Iилманца дувзаденна доаца, балхаш де дийзад цар. ДукхагIа уж хиннад ахархочун къахьегамца дувзаденна. Кладовщикаш, складашта кулгал деш хила а бийзаб. МоллагIча балха тIа бале а, дешар, хьаькъал, Iилма яха дешаш царна дицде могаргдолаш низ хиннабац. ЦIадахка мукъа баьлча, Зархмат а цун вежарий а МагIалбика районе баха ховш. Цул тIехьагIа школаца бувзабенна болх бу цо. Из хиннав цигарча (МагIалбикерча) № 3 йолча юкъерча школан завуч, тIеххаьра цо баь болх из ба. Кхелхав Зовле Зархмат 1975 шера.
Тахан цу «Абата» шиъ ва автор. ШоллагIвар – Шадиев Арсмака Султан. Цунца къамаьл хилар са. Цо дийцар ше цу книжка тIа баьча балхах, тоаяьча моттигех, эргадаьхача хIамаех.
-Дерригача книжка тIарча йоазошка хьажа а хьежа, цу тIарча йоазоний моттигаш хийцай аз, Iомадеш берашта аттагIа хургдолча тайпара дIаовттадаьд алапаш.Форзаца тIара массехк сурт мара ца дуташ, сурташ а кердадаьхад. ХIара алапа луш дола дешаш дукхагIдараш хийцад, дувцараш, стихотворенеш эргаяьхай. Иштта ши автор а волаш из книжка арадувл, 1996-ча шера денз. Тимиев Зархмат ше сона вовзацар, тха довза кхеле кхелхавар из. ХIаьта а хьалхара «Абат» оттадаьча сага сий а деш, цун цIи йитай аз, — йоах Шадиев Султана.
Фу хет-те цу книжках 35 шера Сурхо тIарча ийс шера дешача школе юхьанцарча классашка хьехаш йолча хьехархочоа Аушев Ахьмада Аьсета?
— Книжка ше атта а да, бераша кхета а ду, деша а деш. Бакъда цхьацца гIалаташ да цунна юкъе. Цхьадола алап оаха Iомадалехь, из алап юкъе долаш дешаш хул укх тIа. Из гIалат ца хилча а бакъахьа хетар сона. ЦхьоалагIа класс ма йий ер. Укх тIа мел дола хIама берашта лерттIа Iомаде дезаш ма дий. Иштта яздаьд ер, бераш, аьле; царна дIахьеха дезаш хул. Сурташта а тексташта а со раьза йолаш да ер книжка. Керттердар да из бераша кхетадеш хилар. Хало йоацаш, атта Iомаду. Шолха алапаш долча хана, кIеззига хало хул, вешта, цхьалха алапаш долча хана, атта Iомаду бераша. Дешдоакъош, дешаш, темага хьежжа сурташ нийса хержад, йоазош чулоацам дика болаш да. Йоазоний автораш цхьа-шиъ мара белгалваьвац. Берригаш Iоязбаьбаларе дикагIа хургдар, бакъдар аьлча.


Ахьмада Аьсета аьннар тохкаш со хьежача, ф, я, п яха алапаш Iомадале, уж юкъе долаш дешаш нийслу. Из доккха гIалат дац, хIана аьлча юха арадоалача хана тоаде йиш йолаш хиларах.
Юххера, берашта шоашта фу хет-те цу книжках, уж ма дий из деша дезараш а Iомаде дезараш а? Лакхе хьоахаяьча школерча Дакиев Руслана Хаде хьехача 1 «б» классе вагIа 7 шу даьнна Точиев Ювсап. Цунца къамаьл хилар са:
— Ер книжка довзий хьона (дIахьокх аз)?
— Довз. «Абат» да из.
— Деша хой хьона?
— Хов.
— Деррига алапаш хов хьона?
— Дерригаш хов, Раянас, школе хьа а вале, Iомадаьдар сона уж.
Раяна яхар хIанз 6-ча классе дешаш йола Ювсапа йиша я.
— Кхы фу аргдар Iа укх книжках?
— Дешаш хоза хет, чулоацам а хоза ба, хала дешаш дац цунна юкъе.
— Iодешал хIаьта хьайна хозагIа хета йоазув, — ях аз кIаьнкага.
ВIалла хало йоацаш, шаьра Iойийшар Ювсапа стихотворени, из яр «Ахьмад» яхаш, язъяьр ва Плиев Махьмад-СаIид:

«Ахьмад харцахьа лелаш вац,
Оапаш бувца цунна хац,
Вод из хи тIа – дахь цо хий,
Боабашкашта хьалъюз ний.

Юлл цо пхьегIаш, хьокх цо нув,
Массе гIулакх де цун кхув,
ЦIенна дендаь дика доал:
«Дика Ахьмад», — цунах оал.

Малх хьалкхеташ, гIетте хул,
Кулг-юхь сапа техе дул.
Ший урокаш дика ю,
Дика мел дар цунгара гу».

Хьагучох, кхы а дуккхача шерашка дахаргда «Абат», вай берашта наьна мотт Iомабеш. Баркал хилда из оттадаьрашта.

С. Арчаков
Сурташ тIа:
Тимиев Зовле Зархмат;
Тимиев Зархмати (Iохайна вагIар) цун даь-веший воI Iадрахьмани.

№ 59-60 (12194-195), шоатта, 20 апрель, 2019 шу / суббота, 20 апреля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *