Даьхен моаршо лораяьраш

Сийлахьа котало яьккха 74 шу дизарга

Укх деношка дерригача дунен мехкашка белгалдоаккхаш да, Сийлахьа–Даьймехка тIем тIа котало яьккха 74 шу дизар. Ховш ма хиллара Дунен ШоллагIа тIом болабеннаб 1939 шера 1 сентябре. ХIаьта вай мехка кхаьчаьб из тIом 1941 шера 22 июне. Эггара хьалха Брестски гIапа фашисташта духьале яьча бIухошца хиннаб, цу хана Нохч-ГIалгIай АССР тIема комиссариата тIахьийха дукха, массайтта къамах бола бIухой. КIезига хиннабац царна юкъе гIалгIайи нохчийи кIантий а. Аланза далац, цар массане а цIераш хIанз а белгалъйинза, тахканза йолга. Бакъда цу бIухоех дукханех дола бакъдараш а довзаш да.

Хьамсарча Даьхенна боккха кхерам тIабенача хана, шоай мохк, дезалаш, къоаной, кхалнах, бераш лирача моастагIех лорадеча, шоай синош ца кходеш лийтаб вай дукха кIантий. Царна юкъе хиннаб эзараш гIалгIай къонахий а. Сийлахьа Даьймехка тIема керттерча латарашка: Москва лораеча, блокадни Ленинграде, Сталинград йоаккхаш, Курско-Орловски тIема операце, Беларусси, Украина мукъайоаккхача, Европа мехкашкара фашисташ бохабеш, Берлин
йоаккхаш майрал, денал, къонахчал гойташ чаккхбаьннаб вай мехкахой. Царех дуккха а болчар цIераш шерра йовзаш я. Массайттанена Российски Федераце Турпал яха еза сийлен цIи еннай. Вешта цу тайпара турпалашца лархIа безаш дукха ба гIалгIай бIухой. Ма дарра аьлча–м цу тIем тIа мел хиннар а ва–кх турпал.
Дунен ШоллагIа тIом адамлен вахаре, цу тайпара дукха нах бовш, човнаш еш, рузкъа хьалакдеш, юрташ, шахьараш, йохаеш цхьаькха хиннабац яхаш белгалду Iилманхоша. Из тIом болабелча СССРе бахача эзараш–эзараш болча кIанташа, мехкараша заявленеш язъеш, шоай лоIамах моастагIчоа духьале е фронте дIабахаб. Царна юкъе хиннаб дукхача, кхыча къамий викалашца, гIалгIай къонахий а. Ший цаI мара воаца воI, цу хана эскаре ваха накъа воаккхаш нанас аьнна дешаш шерра довзаш да вай къаманна: «-КIаьнк хьо вера-м кхерацар со, хьо валара кхер-кх…». Цар маIан да, эсалал, зовзал ца гойташ хьа валар хилча а деналах йохаргъяц со, Iайха арабоаккха никъ хала болга ховш хилалахь,- яхалга.
Таьрахьага диллача доккха доацача Мерешкнаькъан (ТIумхой) цхьан тайпан пхи къонах тIем тIа вийнав. Ераш я цар цIераш: Мерешкнаькъан: Саьлангире Хьусен, Атабе Висан-Гири, Саьлангире Iумар, Атабе Мухьмад, Атабе Мехьти. ХIаьта Алсбика Махьмад-Гири (Казахстане кхелхав), Йоте Сулейма дийна висавар (кхелхав 1989 шера, ЗаIамий Iалаудин (кхелхав 1995 шера).
Царех дола бакъдар довзийта документий кхоачам ца хиларагI, хиннар ховш дац. Дале а Саьлангире Хьусен Брестски гIап моастагIчох лораеча хинналга а Кировски областа Макаровка цIи йолча юрта гаьна доацача вежарий каша дIавеллалга а ховш да. Йотий Сулейма блокадни Ленинграде хинна хилара тешалаш да. Алсбика Махьмад-Гири кхелхав Казахстане. Вай къам мехках даккхале хьалхарча хана тIем тIа човнаш а яь заIап висарах цIавайта хиннав из. Цун воI Яхья вай хана, дзюдо латарах цIихеза тренер волаш къахьегаш ва. Саьлангире Iумар хетаргахьа 1943 шера тIем тIа вийнав. Цун воI Iумари йоI Ханифаи дийна ба. Атабе къонгех Висан-Гирех, Мехьтех, Мухьмадах дола бакъдар довзаш дац ма дарра. Царех цаI Коми АССРе волчара эскаре тIахьийхалгеи Мухьмад летчик хинналгеи тешалаш ца лаьрхIача.
ЗаIамий Iалаудин юххьанца интендантски службе а 1943 шу доладелча денз Къулбаседкъа Кавказ моастагIех мукъа яьккхачул тIехьагIа аьшка машинникъ меттаоттабеча I944 шера 23 феврале кхаччалца Баталпашинке хиннав. Мерешкнаькъан эскаре бахача кагирхойх дукхагIбараш тIахьийхаб Ачалкхен района тIема комиссариато (цу хана уж баьха ТIой-Юрт цу районе чуйоагIаш хиннай). ГIалгIай къамах бола бIаьш эскархой, царех хиннараш довзийта йоазон тешалаш: тIема совгIаташ даларах дола удостоверенеш, баркал кхайкадар, тIема доакъой командирий приказаш, фронтера цар е цар цIерах хьаяздаь а царга дIаяздаь а каьхаташ, эскаре тIахьехарах йола повесткаш, тIема билеташ, справкаш, и. кх. дIа ца хиларах бицбала гаргабахаб. Вешта аьлча, цар цIен кхоачарча наха, дувцарах мара ховш дац царех хиннар. Цхьабакъда «Цхьаккха а вицвеннавац, цхьаккха а дицденнадац» яхача белгалонца нийса, Российски Федераце доазон тIа тIемаш лаьттача моттигашка бIаьш лахара отрядаш я, лаьттах дIабохканза бола бIухой хьа лохаш, вежарий кашамашка уж сийленца дIабохкаш. Дуккхача городашка Коталон дийнахьа – 9 мае «Лергйоаца полк» «Бессмертный полк» цIи йола акцеш дIакхохь хIара шера, цу даькъе ГIалгIай Мехка а. Карарча 2019 шера 9 мае Коталон цIай дездеча дукха вай мехкахой бар тIем тIа байнарий, цига яьча човнех кхелхарий сурташ кара а долаш, дагалоацама вIашагIкхетаре дакъа лоацаш. Укхаза гуш яр, цу хана лелаяь автомобилаш: «Полуторка», «Виллис», иштта «Победа» оалаш хинна машен, кхыяраш.
Iалаьмате дика гIулакх да тIема комиссариаташа «Интернета сайташ чу эзараш, эзараш болча бIухой цIераш, цу даькъе ди доацаш байнарий цIераш а йолаш, наха шерра йовзийтара духьа чуоттаяр. Из бахьан долаш дуккха а бола, де доацаш байна, мичахьа дIабехкаб ца ховш хинна бIухой корабаьб.
Аланза далац цхьаькха а: МагIалбикаи Буро-ГIалийнеи фашистски гIаьрхой гаргагIертача хана (1942 шера август), эзараш гIалгIай къонахаша, кхыметтел кхалнаха, кхелетача бераша новкъостал деш хиннад, тIема духьала доккхий ораш доахаш, ДОТаш ДЗОТаш, блиндажаш еш. Иштта дуачунца, дувхачунца бIухошта Iалашо еча а тарлучох новкъостал даьд ГIалгIай Мехка бахархоша, ахархоша, колхозий, совхозий, предприятий, учреждений болхлоша.
Укхаза хьоахадинза далац, ДаьгIастен чу шерра вовзаш хиннача, Илисха-Юрта ваьхача Кише Хьажий (дала къайле тоайойла цун) дешаш: — «…Мехка бала тIабенача хана, цига духьале еча дакъа воацача къонахчун, ийманаца садалар хургдац шоана…». Цудухьа шоай мохк, халкъ, моаршо лораеча дукхача нахаца хиннаб вай мехкахой а. Белгалде дезаш да цхьаькха а. Ший хана фашисташ вай мехка гаргабаьхкача хана, вешта 1942 шера август бетта, Буро тIа маьждигера рузба а даь арабаьлча, моастагIчоа духьала гIоазот кхайкадаьд гIалгIаша. Дукха зама хьалха денз, дикача наха аьнна хиннад: « — Малбузехьара Iаьржа къахьаргаш санна дукха, тIом бахьаш моастагIа тIавоагIаргва шоана. Тийркал сехьа ваьлча, Даькъастен чу кхоачалургвац из, циггара юхаэккхавергва из. Шоай тарлучох духьале елаш цунна, доакъало кхоачаргъя шуга…». Цу масалаша гIо даьд, вай беррига мехкахой фашисташта духьале еча оарцагIбахара.

  

Воаккхийвеш да, вай заман къонача ноахалаша дакъа а лоацаш, тIем тIа байнараш дIабехка моттигаш хьалехаш хилар. Нагахьа кIира, бутт ха дIайодац, Лохама отрядаша Российски Федераце тIом лаьттача моттигашкара, цу хана шоай синош Даьхе бахьан Iодехкача эскархой дIабехка кашамаш ца корадеш. Документий тешалаш хилча цар цIераш гучайовл. Цу лирача тIем тIа байнарий цIераш цкъарчоа йовзаш еце а уж керза кхелхабац, де доацаш бале а бицбаланза ба уж. Цар шоай синош дIаденнад таханара моаршо бахьан долаш, машар хургболаш. Цудухьа цIаькха кердадаккха лов «Цхьаккха а вицвеннавац, цхьаккха а дицденнадац», яха дешаш.
Советски Мехка даьхача дерригача халкъаша, хIара сага, ше-ший хур–могар даьд моастагIа эшавара. «Деррига а фронта, деррига а коталонна» цIи йолча лозунгах, са-наб доацаш къахьийгад тыле болчар, шоай синош ца кходеш майралца, денале моастагIчох лийтаб тIем тIа хиннараш. Ше хьаарадаьннача Берлине хьалакдаьд, фашистски эскар. Цу лоархIамеча гIулакха тIа хиннаб, кхыча къамашца цхьана, эскаре амал деш хинна гIалгIай кIантий а. Царех дуккханеша а шоай цIераш хувцаш, кхыча къамах ба шоаш яхаш дIаязлуш тIом баьб. Документашца тешал даь да, вай мехкахо, Барханой Артме Умат-Гири Брестски гIап моастагIех лораяьча эскархошта юкъе, эггара тIехьа цига, бIарса дайна хиларах, духьале ца юлуш виссалга. Есаралла ца вигийта цо ше шийна техай яха къамаьл да хьахеза.

БОРАКИЕВ С.

Сурташ тIа: Мерешкнаькъан: Саьлгире Хьусен, Йотий Сулейма, ЗаIамий Iалаудин, Саьлгире Iумар.

№ 69-70 (12204-205), шинара, 14 май, 2019 шу / вторник, 14 мая 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *