Сий долаш баьха нах

Цхьавола саг цкъа бIаргвайча, кхы цIаккха виц ца луш, хьа дагахьа вус. Иштта нахах вар, вай къам Сибрера цIаденача хьалхарча шерашка денз, мехка накъавоалаш, из меттаоттабеча гIулакха дикка дакъа юкъедихьа вола Арчаков Жабраила Къамбулат. Лоамашка дахача къамашта, цу даькъе гIалгIашта, болхло, болхлой класс яха дешаш тIехьагIо мара дайзадац. ДукхагIа шоаш йоаккха ха лаьтташ ахарца, дIадерца, жа-доахан, говраш лелаярца ювзаеш баьхаб уж. Болхлой хьахила болабенна-м дукха ха я, уж къахьегаш хиннаб цIермашена наькъаш тIа, мехкадаьтта доахача, эрсий шахьарашкарча заводашка, бакъда уж кIезига хиннаб.

ДIадахача бIаьшерен 60-ча шерашка хьахила йолалу вай мехкара хьалхара заводаш, фабрикаш. Эзараш бола маIа нах а кхалнах а кердача хьисапе баха болалу, бIарчча деношка кIадаш деча е слесарий станокаш тIа латташ. 1962 шера Наьсаре Iоюлл кхаь сменах цхьа эзар ах эзар хиллал бола дезал кхоаба ГI. Ахриева цIерагIа «Электроинструмент» яха завод. Сона дагадоагIаш, цу чу яр механически, сборочни, литейни цехаш, цхьацца тIема гIирсаш хьадеш яр спеццех. Из завод болх бе кийчъяьча, дIайолаялийтача наьха мугIарашка хьалха лаьттарех цаI хиннав Жабраила Къамбулат. Завод хьалъеш кулгал даьча, цун хьалхара директор хиннача Мальсагов Арсмака «Кхолламхочун вахари хиннари» яхача ший книжка тIа дикка йоккха моттиг хетаяьй Арчаков Къамбулат заводе ше мишта воалавир яхача деша. Цо дувцачох, из иштта хиннад. Хургбола болхлой деша бахийта, говзал Iомаяйта езаш хиннаб. Кхаь бетта царна кулгал деш, хьалхаваьнна гIоргвола саг лийхав завода директора. Цкъа а шозза а Къамбулата цIи яьккха хиннай цунна. ХIаьта из директора вовзаш хиннавац, ше гучавоалаш хиннавац. «Цхьан дийнахьа гIишло хьалъеш латтача моттиге, со волча хьатIавера сона малав ца ховш вола саг. Мотталора, цо ше балха дIаэца аргда, бакъда цо дика тешал деш вийцáр кхывола саг вар, хIанзарчоа белггала цун цIи йоаккхаш вацар из. Юххера, аз хаьттар, ше-м вац цо иштта чIоагIа хеставер. «Фу дувц Iа?» — цох вас хинна, дIаваха сихвелар из, амма, соца а ваь, вувцача сага цIи мукъагIа яккхар дийхар аз. «ХIанз хье хьажалахь цу гIулакхага, цун цIи Арчаков Къамбулат я», — аьнна, сога кхыметтел Iадика ца ювцаш, вахар вовзаш воаца мехкахо. Сона дицдаланзар из къамаьл, хIана аьлча завода дикадар де ловш хиннача сагá, из кхетаде хала дацар, айса вас яьндаь. Арчаков Къамбулатаца вIашагIкхета лаьрхIар аз. Дахкильгов Махьмада гIонца лаха а леха, вайзар тхо шиъ. Хьалхара вIашагIкхетар долаш, къамаьл дIаьха хилар тха, сона из везавелар. Вахар дайза, сабаре, дийша а дукха ховш а вола саг вар из. Балха из хьаэца лаьрхIар аз, бакъда цо кхоанналца уйла е ха йийхар. ШоллагIча дийнахьа шийна могабаьча балха раьза хилар. ТIехьа а ца тетташ, Iохайша, ази Къамбулатеи газетаи радиони дIаяла объявлени кечйир, Наьсарерча «Электроинструмент» заводе къахьега ловш бола нах Дона-тIарча-Ростове балха говзалаш Iомае хьехар цу тIа.
Къамбулат, из йоазув ийца, газетий редакцешкеи радиои вахар, хIаьта аз из балха хьаэцарах дола приказ техар…»
Цу наькъаца вIашагIтеха кагий нахи мехкарийи дукха гулбеннаб. Кхалнах кIезигагIа бале а, маIанах дIа ма язбу хиннаб. Къамбулата уж лаьрххIача журнала тIа дIаязбеш хиннаб. Эскаре хинна цIабаьхка кагирхой хиннаб дукхагIа вIашагIкхийттараш. Массехк ди мара ийшадац Дона-тIарча-Ростове деша болхараш харжа. Царна хьалхаваьнна, 1961 шера март бетта Ростове деша уж дIабига вода из ше, цига цар мел йоаккхача хана царца вахар хургдолаш, вижар-гIаттар хургдолаш. «ДIаболхача дийнахьа, — дагалувц А. Мальсаговс,- уж накъабаха культуран цIагIа вIашагIкхийттабар райкома, райисполкома болхлой, газетий, радион редактораш. Наьсарерча «Электроинструмент» завода хургбола болхлой, культуран цIагIара арабоаллашехь, шоай гаргара нах, новкъостий уллув болаш, цIермашиннаькъа вокзалагахьа бахар уж».
Верригаш бIаь саг хиннав Къамбулата вIашагIтехараш. Цига дIабахале царга аьнна хиннад, дешар ийс беттага кхаччалца дIаьхлургхиларах. Ялх бутт баьлча Мальсагов Арсмакага телефон техай Ростоверча завода директора Иван Иванович Ураждина. Цо яхачох, наьсархоех дика болхлой хьахинна баьнна хиннаб, уж цIаболхе, завода гIулакх кIалдиса мегаш хиннад. Цхьан юкъа (керда шу хьатIакхаччалца) бутабалара уж, цIа ца бехаш, аьнна, дийхад цо. Мальсагов Арсмака нахаца дагавалар, царна фу хет хьажар Къамбулата тIадиллад. Нах раьза а хинна, Ростоверча директора дехар кхоачашдаьд гIалгIаех болча къонача болхлоша, цунца цхьана шоай къахьегама говзал кхы тIа а кIоаргагIа Iомаяьй. Завода эша кийча болхлой боалабеш, юха ший мехка венав цар тхьамада-кулгалхо Жабраила Къамбулат. Цул тIехьагIа, завода участкашта кулгалде хьожабаьча наха юкъе хиннав ТIой-Юртара зIамига саг. ХIаьта цу заводо дIахо даьха толамаш берригача мехка довзаш да. Цига эггара хьалха хьаде доладаьраш хиннад С-55 оала токаца лела бурош (элетросверлилкаш). Уж дIакхухьийташ хиннад доазол арахьарча 33 мехка, царна юкъе хиннай ГДР, Венгри, Болгари, Польша, Вьетнам, Канада, Франци, Норвеги, Финлянди, Монголи, кхыдараш. Ден-бус 2 эзар бурув хьадеш хиннад къонача болхлоша. Къона ба аз алара бахьан да, юкъера дIалаьрхIача, 35 шу мара даьнна хиннабац цун къахьегамхой. Заводо болх беча хьалхарча 20 шера арахийца хиннад 5,7 миллион электробурош. Цу толамах доккха дакъа доаллаш хиннад Жабраила Къамбулата.
Арчаков ваь хиннав 1928 шера ТIой-Юрта Бекмарзий Жабраилеи Досхоев Терсбота Фадиманеи дезале. Къамбулата да дийша юрист хиннав. Лоаманхой Республика йолча заман чухь, прокурора гIулакха тIа лаьттав из. ХIаьта Нохч-ГIалгIай Республика хьаяьчул тIехьагIа, Лакхерча суда председатель хиннав. Цу тайпарча хьакимий ца хулача тайпара, боккха дезал хиннаб цун. Берригаш цхьацца дешар дийша а хиннаб. Эггара воккхагIа Къамбулат хиннав. Цо яьккха хиннай лоаман-металлургически институт, цул тIехьа партийни школа а яьккха хиннав из. ШоллагIа йоI хиннай, Шати яхаш цIи а йолаш, из бухгалтер хиннай. Дугурхан дукхагIа цIенче, дезал лелабеш яьхай. Тучи яхаш хиннай кхоалагIйола Жабраила йоI. Из парте Нохч-ГIалгIай обкоме къахьегаш хиннай. Укхаза белгалдаккха деза, из республикан унахцIено лораяра министра заместитель хиннача Киндаров Боарона фусам-нана хиннилга. ЙиълагIа Зара хиннай, цо хьехархо йолаш болх баьб Казахстане, цигара кхы цIа а енаяц. ПхелагIйола Зина немций мотт хьехаш хиннай, из маьре хиннай лётчик, ГIалгIайчен аэропорта директора заместитель хиннача Дарсигов Асланага.
Руслан, ялхлагIвола Жабраила дезалхо, цу аэропорте къахьегаш хиннав.
Iаьлеи Iумари шола баь хиннаб, уж цхьацца технически балха говзалаш йолаш хиннаб. Iаьла – стоматолог, Iумар — слесарь, токарь, иштта кхы дIахо а. ИйслагIа хиннав Борис. Карарча хана Магасе вах из, дуккхача шерашка Нохч-ГIалгIай республике тIахьожам лоаттабу прокурор волаш къахьийга ва Борис. Прокуратуран ветеран а пенсионер а ва.
ИттлагIа Люба я. Хетаргахьа, со 8-9 классашка вагIача хана, Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе балха ера хIаьтта институт яьккха ингалсий мотт хьехаш йола къона йоI. Цу сахьате еза а елар массарна. Из Люба яр. ХIанз пенсе яха, салоIаш я из а. Вешта, салоI аьлча-м нийса ца хила а мег. Телефонаца тха хиннача къамаьлах, аз кхетадир цхьацца лаьттанца ду балхаш деш, баьцадаараш кхедеш из хилар. Бакъда из шийна болча салоIама ду цо. Юххера, Жабраила цхьайттлагIйола йоI Рая химически Iилмай кандидат, ГIалгIай паччахьалкхен университета хьехархо я. Укхаза дагадох сона гIалгIай «Наьха дукхал дикал я» яха кица. Цу тайпарча дезалах майрра ала мегаргда иштта, хIана аьлча царех хIаравар ше ваха моттиг дика лелаеш, мехка зене-зуламе воацаш, цунна накъавала гIерташ хьавенав.
Къамбулата 16 шу даьнна хиннад, вай мохк бохабаьча хана. Вешта аьлча, кхийна зIамига саг хиннав из. Уж баха буг Карагандерча Балхаш яхача моттиге. Школа а цига йоаккх цо. ДIахо дешале, цхьацца балхаш деш, дезала гIо-новкъостал де дийзад, хIана аьлча да дIаваьлча шоллагIа хиннав из дезале. Оалаш ма хиллара, воккхагIчунга кхоач халагIа мел дар. 1961 шу тIакхаччалца хул цу тайпара вахар. Цу шера юха шоай мехкабаьлча, дешара тIаверз зIамига саг. Цул совгIа, хIанз цун ший а дезал бар. 1954 шера саг йоалаяьяр цо. Къамбулата фусам-нана хилар Инаркъерча Картоев Уматгире Хьавайх. ЦIабоагIаш, воI а вар цар, Назир аьнна цIи тилла.
Жабраила Къамбулата чакхйоаккх лоаман-металлурге техникум, из яьккха дукха ха ялале, деша отт цу тайпарча (лоаман металлурге) институте, толамца чакх а йоаккх. Цар дезал, цхьан юкъа ТIой-Юрта баьхе, тIаккха баха болх республикан столица хиннача Шолжа-ГIалий тIа. ХIаьта дезала да Бекмарзий Жабраил цIавеначул тIехьагIа бархI шера вах, из кхелхав 1969 шера. Къамбулата вайцига эггара хьалха баь болх Аргун яхача нохчий шахьарца бувзабенна хилар. Цигарча «Пищемаш» оалача завода цеха начальник вар из. ТIаккха воагIа из, лакхе Мальсагов Арсмака дийцача беса, «Электроинструмент» заводе болх бе. 1964 шера завода болхлошта яьча (Бульварни урам, 2-гIа цIа) фусамех цаI цунна лу. Цу хана денз, цун дезал Наьсаре бахаш хьабоагIа. Сесаг Хьава даим тикашка болх беш яр. «Берий дуне» яхача, Наьсарерча къаьнарча военкомата юхе йоаллача тика чу; заводской районе хиннача «Универмаге», кхыйолча моттигашка болх бу цо, ше пенсе яххалца йолча хана.Таханарча дийнахьа из яхаш я ТIой-Юрта ший кхоалагIча воIаца Мухьмадацеи цун дезалцеи.
«Электроинструмент» заводе Къамбулата болх бир механически цеха начальник волаш. Цу цехе токара станока тIа 25 шера къахьегаш хилар са нана а. Цу хана вайра сона из эггара хьалха, мархаш доасташ ха яр из. Ший болхло йолча, цун марха къоабаладувца венавар из, шийца хиннача новкъосташца. Вешта аьлча, аз кхетадир моллагIча мугIарерча наьха сий деш, уж лархIа ховш, саг из хилар. ХIанз а духьаллатт сона цун куц-сибат. Сибре хинна нах санна воацаш, теркам тIаозаш а хоза дегI-кеп долаш а саг вар Жабраила Къамбулат. ЦIе бос болаш, ерста герга юхь йолаш волча цо бIаргсинош леладора. Барзкъанна а цу хана кIезига хулача тайпара, тоавенна, хоза кийчвенна хулар цеха начальник. ШозлагIа из тха коа нийсвеннача хана, Наьсарерча стадиона тIа (из яр хIанз гимнази йолча моттиге) хила дезача футболах долча ловзарга хьажа даха кийчлуш дар тхо. Моттигера команда ловзаш яр Шолжа-ГIалий тIарча футболисташца. Тхона (берашта) доккха цIай дар из, бакъда Къамбулат бIаргавайча футбол йицъелар тхона. Иштта наьха безам тIабодаш саг вар из. ГIулакх даьккха, хьаьша дIавахачул тIехьагIа мара дагабоханзар тхона оахаш бахьа лийрхIа хинна никъ.
Заводаца оагIув болаш яр ГПТУ – 14 яха училище. Из хьалъяьчул тIехьагIа, цун директоралла хьожавир Арчаков. Юххьанца цо кийчбора «Электроинструмент» завода эшаш бола слесараш, токараш, цул совгIа укхаза хьайийллаяр юртбоахама чIоаггIа эшаш бола механизатораш кийчбергбола трактористий курсаш. Кагирхой дикка йоакхо йора укхаза. Болх беча наха телача алапега кхоачаш хIана дац аьнна, доккха стипенди телар дешархошта, дийша баьлча балха моттигашца Iалашбора, балха хьежабора. ДIахо Къамбулат болх беш хул, республике дикагIчарех цаI йолча «Октябра 40 шу» яхача совхоза керттера инженер волаш. Эггара тIехьа цо баь болх бар наха газ чуехкарца бувзабенна. «Чечингушгаз» яхача объединене участка начальник хилар цох. Сипсой-ГIалий тIара волавенна, ЖIайрахьа кхаччалца йолча моттиге баха нах газаца Iалашбе декхарийла вар из. Цига къахьегача лоаццача юкъа дуккхача наьха фусамашка чуера йIовхал, хьалха хинначунца нийсйича, дунен ялсмале яр из. Сона дика дагадоагIа, мишта бахар из чуйиллалехь наьсархой. Цкъа-дале, дахча Iалашде дезар; тийда, даьккха, кхатилла мара ца дезаш, кийчдаь Iооттаде дезар. ШозлагIа дале, кIор эца безар, из цкъаза болаш-боацаш хулар, нийслора из дика боаца шераш а. ХIаьта цIагIа (пешк во яле) кIур оттар каст-каста. ХIара Iуйрийна йокъ яха, юха цIи ювза езар. ЦIенош дукха хилча, шиъ-кхоъ пешк йолла езаш хулар. Тха хинна диъ цIаи уйчеи йIохьаеш ши пешк яр. 1975 шера кхаьчар тхо дахача газ. Iан замалахьа нийслуш хинна дукха халонаш дIаяьлар.
1976 шера цаховш даьннача герзах хала волаш, цхьачар лергва яхаш, ха яьккхар Жабраила Къамбулата. Бакъда дегIаца низ хиларах, вала ха кхаьча цахиларах, из дийна висар. ХIаьта а цхьа оагIув дика лелаш бацар цун, бе Iаса йоацаш дIавохалуцар, цунца а хала лелар.
Цкъа цар наIарга се ваха дагадоагIа сона. Белггала малагIча гулакха вахавар оалалургдац. Хетаргахьа, цIагIа кхы саг вацар, ниI хьайийллáр фусам-да вар. Хьалха сона вайнача тайпара веце а, хIаьта а дегIа-кепа дукха хувцавеннавацар Къамбулат, бейоаллаш Iаса а йолаш, хала лелар. Цул тIехьагIа кхы вовнзар сона из. 1989 шера, ший 67 шу даьннача хана, из кхелхар. ДIавеллав дай бахача ТIой-Юрта. Цун виъ воI ва: Назир, Мухарбик, Мухьмад, Ахьмад. ВоккхагIвола Назир юриста дешар дийша а цхьацца бокъонаш лораеча моттигашка къахьийга а ва. Мухарбик Томске вах, из инженер-гIишлонхо ва. Мухьмад даь коа вах, цунца Iеш я, аз лакхе ма аллара, нана а. Ахьмад вахаш Москве ва.
Къаьстта дувца ловра сона Мухьмадах лаьца. Из Магасерча культурно-технически Центра директора заместитель ва. ХIаьта директор вайна массанена вовзаш вола композитор, иллиалархо Дзейтов Тимур ва. Цхьана болх беш ва уж шиъ. Цхьацца пандараш лакха ховш ва Мухьмад, цудухьа концерт долча из го йиш я гитара локхаш а илли оалаш а. ГIалгIай Республикан эггара хьалхарча президента Аушев Руслана пресс-секретара болх караийца, цун юхьиг дIайолаяьр из вар. Шоай дезала овлах лаьца дукха лоархIаме хIамаш хов Мухьмада: « Тха даь даь-да Махьи яхаш хиннав. Шипкан турпал хиннав из. Паччахьа амарах ТIой-Юрта гел оалаш йола моттиг енна хиннай цунна. Наха доахан доажаду моттиг я из», — аьнна, хьа ца эцаш йитай цо. Советий Iаьдала тIехьарча шерашка, из аха этта хиннавар Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема ветеран Арчаков Жабраил. Цига тIабаьхкача КГБ болхлоша:
— Фу леладу Iа? — аьнна хаьттад.
— Лаьтта оахаш воалл-кх, тха да ер лаьтта, — аьннад укхо (вел Мухьмад).
— ДIавала укхазара, — аьнна, чувайта хиннавар Жабраил.
Сийлахь-боккха Даьймехка тIом болаш, тха даь-даь воша Бронка эпсар хиннав. Сталинград лораеш вийнав из».
Дуккхача шерашка беркате къахьегарах, Президента М. Зязиковс «ГIалгIай Республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи елар Къамбулата Мухьмада. ХIаьта республикан 25 шу дузаш, Евкуров Ю-Б. из белгалваьккхар Сийлен грамотаца.
ГIалгIачун цIи сий долаш лелаяь нах ба цу цIагIара хьабаьннараш.

А. Салиханов.

Сурта тIа: «Электроинструмент» завода хиннача кулгал деча хьалхарча болхлошта юкъе (шоллагIча мугIар тIа кхоалагIвар) ва Арчаков Къамбулат.

№ 79 (12214), ера, 30 май, 2019 шу / четверг, 30 мая 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *