Газета ийслагIа редактор

Дукха, бе-беча тайпаех хьабаьнна нах лаьттаб «Сердало» газета редакцена керте, из хьадаьча хьалхарча дийнахьа денз таханарча денга кхаччалца. Царех цаI хиннав Хаматханов Кунтий Жабраил. Из, аргIа дIалаьрхIача, газета ийслагIвола редактор хиннав. ХIаьта Сибрера вай цIадаьхкачул тIехьагIа хиннарашта юкъе эггара хьалхара хиннав. Цунгара дIа мел ийккха цу ханара газета кулгалхой бовза, царца къамаьл де, цхьачарца цхьана болх бе таро хиннай са. Бакъда Жабраил бIаргавовр а вовзар а хиланзар са, хIана аьлча со Шолжа-ГIалий тIа кхаьчача хана, из дукха чу-ара воалаш, каст-каста наха юкъе хулаш вацар. Газете болх беш аз даьккхача кхаь шера цкъаь-цкъа из партийни собране е газета юкъарча собране вена вовнзар сона. Амма цун дезалех дукхагIбараш-м бовза аьттув баьннаб, берригаш ца бовзе а. Цох лаьца кIеззига тIехьагIа дувцаргда аз.

Хаматханов Жабраил ваь хиннав 1901 шера 28 октябре Буро тIара гаьна йоацаш иллача ДIаьхача Къухь яхача юрта. КIаьнка да дешарах кхеташ, хьаькъал долаш саг хиннав. Туркий мотт Iомабаь, талмачал деш хиннад цо. Цун нана Плиева Нати яхаш хиннай. Ший деша ваха хилча, из дIавеннав шоаш бахаш йолча шахьар тIарча школе. Жабраила даь гуржашха волаш доттагIа хиннав, цу ханарча аьлех хьаваьнна. ЗIамига волча хана денз, Жабраил везаш, цох Додé аьнна цIи тилла хиннай цо. КIаьнк даим книжкаш дешаш шийна бIаргагундаь, ференгий йоазонхочун цIи хиннай цо цунна еннар. Каст-каста ше волча дIавиге, лелавеш а хиннав цо гIалгIай ондарг. Цу хана цхьацца дегIах далла дезаш дола гIулакх, эхь-эздел Iомадеш а хиннад вай мехкахочоа. Цунга хьежжа хиннад цун дIахора вахар а. Школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, Жабраил Москве деша отта вода. Цун йоIа Фатимас яздаьчох, Жабраила кхо воша хиннав, берригаш дас дикача дешараш тIа деша бахийта а хиннаб. Царел совгIа кхо йоI хиннай Кунтий. ХIаьта Жабраил революци йоалача хана тIема училище вагIаш хиннав, бакъда гоалъяьннача замо хувц цун уйлаш, вахара никъ. Цигара цIавеначул тIехьагIа яьккхай цо физико-математически институт. Цу хана мехка столице лакхара дешар деша ваха, нийсагIа аьлча, институте отта мел хала хиннад дувцилга а яц. Хетаргахьа, цо шийна хержа хинна дешар дийша нах, гIалгIашта юкъе сел кIезига болаш, кулгий пIелгашца дагарбулургболаш хиннаб. Ший лакхара уйла кхоачашъю зIамигача сага, 1932 шера ювцача институте дIаэтте. Цул тIехьагIа аспирантура а йоаккх цо.
Вай Сибре дигале тайп-тайпарча балхаш тIа хиннав из, вахаш Буро тIа хиннав. «1943 шера, — язду Фатимас, — тхона юхе бомба ийккхаяр, коанаIараш дIахьош. Цул тIехьагIа тхо Балте хьалдуг, школан шоллагIча этажа тIа даха моттиг яле. Цу школан директор хьожаваьвар тха да». Жабраила къахьийга хиннад, вай лоаман юрташка школаш хьаеллийта гIерташ; Надтеречни района МТС (машинийи тракторийи станци) кулгалхо волаш, Буро тIарча партшколанна керте латташ. Бакъда 1944 шера, дикавар-вовар къоаста ца веш, шевар Iоъаравоаккх даьй баьхача мехкара. Щучинск яхача города гаьна боацаш баха совц уж, Боровое яхача моттиге. Цига юртбоахаме, тIехьагIа Щучинскерча артела кулгалхо волаш, къахьег дезала дас. ТIехьагIо Кызыл Орде кхоач.
Вай Iодахале саг йоалаяь а дезал болаш а вар Жабраил, цун фусам-нана яр Цуров Iисе Iаби. Цхьаболча наха хоза хеташ хул къаьнара кхалнаьха а маIача наьха а цIераш. Я а я царех дуккхаяраш товш а дега боча а. Масала, геттара къаьнара я Анзор, Хьулимат яха, царех тарра кхыйола цIераш. Са пхелагIвола да хиннав Анзор яхаш, из хинна кIезигагIа дале а, 400 шу хила тарлу. Хетаргахьа, Хаматхановна а хоза хеташ хиннай шира цIераш. Ший фусам-наьнах Iаби оалаш хиннадац Жабраила, къаьна цIи-м из а я. Ше тилла цIи йоаккхаш хиннай цох, Таьшбика аьле. Таханарча кагирхошта хетадала тарлу, из цо иштта оалаш хиннад, фусам-нана бегйоахаш. Вай кагирхой-м Банати аьлча а белаш багIаш хул. Боккхача наха оалаш ма хиллара, хIанзара кагирхой шоай оамалаш йолаш ба вайна. Жабраила из цIи Iаби бегьяккхар духьа тилла хиннаяц, къаман къаьнара цIераш а, кхы мел дола хIама а хоза хеташ тилла хиннай. Дийша вола саг эшаш вар арахьа а, цудухьа бе болх, яа сискал йоацаш висац из. Цу ханага диллача, дика балхаш хиннад цо даьраш, эггара хьалха Iовигача юхьигагара дIаийккхача. Масала, хьехархой ЦIен директор, ФЗУ (фабрично-заводской училище) хьехархо, группан кулгалхо яхараш санна дола балхаш атта кхоачаш хиннадац вайнахага. ЦIа дизза болча дезала дукха хIама эшар. Пхи йоIи ши воIи бегаш мичаб. Къонгаш бар Мухьмад, Бек яхаш. Мехкарий – Марем, Фатима, Аза, Мадина, Макка.
«Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, — дагалувц Азас,- дийша бола кагий нах, мехкарий Москве хьалбийха хилар. Царца вар тха да. Цигара цIакхоаччаше, 1957 шера из «Сердало» газета редакторалла хьожаву. ЦIадаьхкачул тIехьагIа хинна, эггара хьалхара къаман газета редактор вар из».
Нийса да, бакъда беррига редактораш дIалаьрхIача, цул хьалха мел хиннараш а тIехьа, Хаматханов хиннав ийслагIа редактор. Физико-математически институт яьккхаяле а, амма гIалгIай мотт цхьанна дешаро бицбаь хиннабац вай мехкахочоа. Хьахеза, дийша, Iомадаь хIама цу сахьате дагахьа соцаш, из диц ца луш, хиннав из. Ха дIа мел йода Iаьдала болх бе Iамаш, цунца дувзаденна цхьацца дешараш дешаш, хьавоагIа из. Масала, цо чакхъяьккха хиннай беча балха тIа чIоагIа эшаш йола партийни школа. Газет цу хана парте обкома доалахьа дар, цун болх, цун никъ хьахьокха дезаш а дар керттерча даькъе. Цудухьа лоархIаме дар партийни дешар. Цу заман чухьа цунга хьежжа балха тIа лакх а лора. Ала деза, къаман газет арадувла доладенна цхьа шу гаргга ха яьлча мара республикан Правительство а Лакхехьара Совет а хьа ца яьлга. Газета хьалхара номер араяьннай 1957 шера 21 июне, хIаьта Правительство а Лакхехьара Совет а 1958 шера март бетта мара болх бе йолаеннаяц. Цох хов вайна, мел боккхача лоархIаме хеташ хиннад цу ханарча Iаьдала кепайоазув а газет а.
Нах цIааха болабелча, баха моттигаш тоъаш хиннаяц. Хьакимашта а хьакхоачаш хиннаяц мел эша хьалаш дола квартираш. Газета редакци хиннай Шолжа-ГIалий тIарча ЦIеча фронтовикий урам тIа. Цу цIагIа 80-ча шерашка хилар Iилма-тохкама институт а нохч-гIалгIай йоазонхой Союз а. Цунна хьалхашка гIолла тIехъювлар трамвайш, хIаьта цун коа спортивни зал чуйола цIа хиннад. Газета редактора а цун дезала а кхаьча фусам хиннай цох. ТIехьагIа-м цIенош ду цо, квартира яларга хьежаш ца вагIаш. Цар Iеш йола моттиг хул Шолжа-ГIалий тIара Гудермес йолчахьа хьалъаравоаллача уллаш хинна Мичурина посёлок. Цу коа цкъа хила вийзар са а, вай республикан столице вахаш волча хана. Дукха доттагIий, балха тIа цунна новъкостал деш бола нах хиннаб Хаматхановна гонахьа. Каст-каста Iабе деш хинна чIаьпилгаш хоза хеташ, гуллуш хиннаб къаман дикагIбола къонахий. Цар фусаме хулаш хиннав Мальсагов Дошлакъа, Осмиев Хьамзат, белгалдаккха деза из цун (редактора) заместитель хиннилга. Цул совгIа найци уствошеи хулаш а хиннаб уж шоайла. Хьамзата фусам-нана Хаматханова хиннай. Иштта цар фусаме воагIаш хиннав Мальсагов Оарцхо, Даурбеков ГIаьзи, кхыбараш.
«Даурбеков йоккха говзал йолаш художник вар, — йоах Азас. — Iалаьмате дукха заказаш хулар цунга деш, кхыметтел Москвера а тIехьа. Тха дас сурташ даьхка валлалца цIагIара аравалийтацар из. Царех дукха ахча лора цунна.
Азас цох (Даурбековх) дувцар бакъдолга хов сона. Дийна волча хана, Хамхоев Элмарзий Ахьмада а оалар цох, йоккха говзал йолаш суртанча вар из. ВIашагIкхийтта багIаш, Жабраила а цун новкъосташа а дувцар къаман аьттув хургбола, цунна пайда баргбола дешаш. Шоашта болча салоIама шахматех ловзар. ГIалгIай къаман хьалах йистхила вухьаш саг хиннавац. Цох дола къамаьл доладича, «гургал олларгбар» малагIа ва вайх, оалаш хиннад къонахаша. Вешта аьлча, хьалхавала лоархIавергвар малагIа ва, яхилга хиннад из. «Гургал оллара» гIулакх Жабраила шийна тIаэц, нагахьа санна доттагIий, цун га ца дохкаш, из хьаллоацаш цунна тIехьалаттаргбале. Язде долалу лоткъамаш, Москвера хьалвоагIа Д. Полянский яха хьаким. Дага мел доаллаш дола хIама дIадувц Жабраила ше деча къамаьлага гIолла. Юххера, пайда балара меттел, Хаматхановна инфаркт ю цу гIулакхо. ХIанз из Iаьдала «моастагIа» вар, цудухьа хьакимал лелаве йиш йолаш вацар. Тийшача балхах харцахьарча йоазонна кепа техе, из балхара лохву. ХIанз цох газета редактора заместитель хул. Керттерча редактора гIанд Льянов Керама Мустафайга кхоач. Цхьа хIама шоана хайча бакъахьа хетар сона, Жабраилагара болх хьабаккха гIерташ, Льянов ца хиннилга. Аз кхаь шера болх баьб цунца, цу тайпара хIама рузкъан духьа, балха тIа лакхвалар духьа, дергдолаш вацар Керама Мустафа. Хьаькъал долаш, эздий саг вар из.
Жабраила вахарцара цхьайола моттигаш зийча, дика гучадоал, из фу оамал, дог-уйла, нигаташ долаш саг хиннав. Масала, новкъосташца аькхе ухаш хиннав из. Ше кIийленна хоавайте, вокхарга оакхарий, хьун хьайбаш Iолелхадайташ хиннад. Уж юххегIолла тIехлелхача хана, топ-м ювлаш хиннай цун, бакъда цо из гIатти етташ хиннай, царна дIакхетаргйоацаш. Юххера, новкъостий IотIакхаьчача, йийна улла хIама кораеш хиннаяц. Цо леладер кхетадийя, геттара эгIазболхаш хиннаб чарахьаш. Кхы аькхе ца вугаш, вуташ хиннав цар Жабраил. Цу моттиго гойт вайна, саг къахетаме хилар, са чудолаллача хIаманна цIий Iо ца дахийта гIерташ хилар. Цул совгIа, сона хезачох, геттара моцал еча мара доаде мегаш а дац уж оакхарий.
СагIийна луш дола хIама дикагIдар мара ма лелаш, оалаш хиннад дезала дас. Укхаза дагавох мифически турпал Пхьармат (Прометей). Чарахье ваха, сай бийна цIавеча, шийна цо вогIдола дулх дарах, цунна эгIазвода Зевс, наха хьежаргбоацаш, малх дIакъайлабоаккх, из хьагучабаьккха Пхьармат тIеххьара аьшка зIанарашца лоамах дIавехкийт. Кхыча дешашца аьлча, Жабраила оалаш хиннача цу дешай маIан да, оашош дIалуш дола хIама из дIаэцар раьза хургволча тайпара ле яхилга.
Ше, партийни балха тIа хинначул тIехьагIа, ЖIайрахьа ваха а болх бе а веча, Чми яхача юртарча тика чура ши кулёк конфеташ эцаш хиннай цо. ЦIакхаччалца хьадетталуча берашта дIаекъаш хиннай «Дошо дIоагIилг» яха ирискаш. ШоллагIбар шоколадий кулёк хиннаб. Уж алхха несарашта лаьрхIа эцаш хиннай маьр-дас. Белгалдаккха деза, ЖIайрахьара интернат из ше тIахьожаш яь хиннилга. Азас яхачох, Даьхеи ЖIайрахьи яха ши моттиг чIоагIа дукха езаш хиннав Жабраил. Из гуш да цо даьча цхьацца йоазошка гIолла. Масала, 5 класса лаьрхIача «ГIалгIай грамматика тIа» я укх тайпара упражнени, цун йоазув даьр ва Хаматханов: «Вай мехка мел дари, мел дери дийца саг варгвац. Рузкъа, хозне Iалаьмате дукха я, цхьабакъда из дац вай мехка эггара дезагIдар, вай мехка эггара безагIбараш деррига хьаду нах ба. Вай мехкара рузкъа, хозне, школаш, больницаш, клубаш, театраш – деррига а берригача наьха юкъара да. Цар гIулакх а деш, леладеш да…»
Цхьа ха хиннай Хаматхановс ше а дешара книжкаш яздеш, увттадеш. 1959 шера арадаьнна хиннад цо яздаь «Кхийначар школашта дола дешара книжка». Из ше сона дайнадац, бакъда автора йоIа яхачох, «боалий беса беттагаргаш йолаш, шийна чухьа дукха сакъердаме Iаламах дола дувцараш долаш да из».
Мишта хиннад Жабраила тIеххьара денош? Могаш воацаш, цхьа ха яьккхай цо. Цунга даим хьожаш хиннаб вай къаман дикагIбола лораш Куштов Ахьмад, Омархаджиев Насредин. Лазаро тишваь, гIелваь хиннав из. ХIаьта а коарча нахаца, берашца чIоагIа безам болаш хиннав. Бераш ше волча каст-каста чуухаргдолаш, цар цхьадола ловзоргаш ше волча цIагIа доададеш хиннад къаьнача журналиста. Цул совгIа, валлалца йолча хана, книжкашцара безам дIабаланза а хиннав.
«Валале хьалха, — йоах Азас, — А. Чехова цIерагIча библиотекера книжкаш денадар цо Плиева Людайгара. Бакъда уж дIадала ваха низ таанзар. Сога ахча хьа а денна: «Аза, укх ахчах конфеташ ийце, ер книжкаш дIалелахь. Кхы со воагIаргвац алалахь», — аьнна декхар тIадиллар цо. Дас аьннача тайпара аз из кхоачашдир».
Жабраил кхелхав 1989 шера 27 июле. Тахан сахьат гуц, радио а хазац, аьнна, ший модж яшийта, юхе ваха 90 шу даьнна нохчий молла чу а вийха, цун кулг бедоаллаш, бакъдунен чу дIавахав Хаматханов. Шийх хьаяьнна тIехье дийша хилар чIоагIа ловш хиннав из. Балхара чувеча, кIеззига салеIачул тIехьагIа, цо деш хиннар массане тетрадашка, деноргашка хьажар хиннад. Берригаш ца бовзе а, Хаматханов Жабраила дезалхоех цхьабараш бовза бийзаб са. Масала, цун воIаца Мухьмадаца (массане Матошка оалар цох) «Сердало» газете, кхо кабинет мара юкъе йоацаш, кхаь шера къахьийгад аз. Аушев Султан-Хьамида кулгал деча юртбоахама отдела корреспондент вар Мухьмад. ЙоI Аза йовза а да 38 шу. Дийшад цо яздаь школан дешархошта лаьрхIа дола дошлоргаш, гIалгIай мотт хьехара дола кулгал, 5 класса лаьрхIа йола гIо дара материал, юххьанцарча классашта бола диктантийи изложенейи гуллам. Ткъо шу совгIа ха я цо 5 класса яздаь «ГIалгIай грамматика» школе аз берашта хьеха. Йовзар Мадина а. Цо болх бир Наьсарерча №3 йолча юкъерча школе, тIеххьара цо къахьийгар Илдарха-ГIалий тIарча администраце дешара отдела керте латташ. Из хIанз пенсе яхай. Жабраила шаккха воI воацаш ва. Мехкарех карарча хана йолаш я Фатима (Наьсаре), Аза ( ЖIайрахь), Мадина (Наьсаре). Мареми Маккеи вайцара къаьстаб.
Хьоаха ца дича нийса хургдацар аьнна хет сона, Шолжа района парте райкома кхоалагIа секретарь, тIеххьарча хана Лоаман кадетски корпуса хьехархо хинна Цурова Фатима цу дезале кхийна хилар. Азас ма аллара, цар наьна-веший йоI я Фатима.
Иштта чоалхне, хIаьта а гонахьарча наха пайда хьабоалаш хиннад «Сердало» газета ийслагIча редактора вахар. Жабраил дIавеллав дукха езаш хиннача ЖIайрахьа.

С. Арчаков

№ 94 (12229), шоатта, 29 июнь, 2019 шу /суббота 29 июня 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *