ШИ ХАРБАЗ ЦХЬАН БЕ ТАРЪЕННАЯЦ

Вайна ховш ма хиллара, школашка деша дагIача берашта юкъе дукха спортсменаш ба. ЗIамига болча хана болалу уж лата, бовда, штанга айе, бургацах ловза, лакхалла, дIоахалла кхувсабала. Дешара чукхоаччаше, хIама диэ, доккхий тIормеш гидехке; спортклубаш, фокаш, бассейнаш долчахьа баха арабоал. Баьдъелча мара чу а багIац цигара. Цига-м хоза наьха санна къахьега деза цар, дикка хьацар а доаккхаш.

Хаттар отт: «Урокаш маца ю цар?» Цунна луш дола жоп итт тайпара хила тарлу. Цхьачар оал:
— Бийсан ю-кх.
Вокхар оал:
— Урокашка дика ладувгI оаха, хьехархочо хьадувцача хана.
КхоалагIчар:
— ВIаштIехьа-м далац уж е.
— ХьалгIаттал, цIагIара болх хьабувцал, — аьлча, бага хий латташ мо мара дош ала могаш хилац царех саг. Из-м хIама а дацар, школе боагIаш лерттIа тетрадь, ручка, книжка мукъагIа дахьаре.
Цхьа спортсмен вар са соахка 8 классе. Тахан ручка боацаш воагIар. Кхоана тетрадь доацаш воагIар. Книжка хилацар.
— Урок ялале, пхи минот хьалха чувахийтал со, — дехар де оттаргвар. Из фу де воалл аьлча, тIехьа тIайоагIа урок луча хьехархочоа бIаргаголе, гургал тохале, школен коара аравала воалл. Дешар Iо а кхесса, ведда чуводаш ва ер.
Цо леладер ха а ховш:
— Вохийтаргвац, — аьлча, цох гIар, халахетар, урока хIама кIалдуташ йола моттиг хул.
Цул совгIа, тетрадь, ручка, книжка хIана дац хьога ала йиш а яцар цунга.
— Сона «оскорблять» ду Iа, тетрадь, ручка бац яхаш, — хургдар юхаду къамаьл.
Урокага цхьаккха тайпара кийчо ца еш хьа а вена Iохар, хьехархочоа еш йола «оскорблени» лархIацар цо.
ТIаккха дIадолалу дIахордар:
— Ручка бий шуга?
— Тетрадь хьанга да?
— Са книжка къаьнара да.
Хьехархо болатах хьаваь хила веза, хIана аьлча из саббаре, садетташ, цу дерригача хIаманна бIарахьежаш латта веза. Цу кIаьнка цIи яккхац аз, цунна а цун даьна а вас хилар кхераш.
Бакъда, цIи ца йоаккхе а, из царна шоашта вовзаргва аьнна хет сона. БархIлагIа классаш тха школе ерригаш а яцар соахка шиъ мара.
Дерригача хIаманна хьехархо бехке хул юххера.
— ХIама ма алал хьай цунга, спортсмен ва из, — дехар ду йиIигаша.
— Мукъа вац из, яхьашка котвала веза цун,- оал кIаьнкаша.
Урок Iомаеш ца хилча, диктантах шиаш йоахаш хилча, хIара четверть, дешара шу чакхдаьлча, оценкаш мишта увттае еза цунна? Цу хаттара жоп далара метта, дукхагIчар баламаш оз. Деше а ца деше а IотIаоттае езаш я-кх уж: кхоъаш, йиаш, пхиаш. Цу наькъаца оценкаш увттаеш хилча, берий бIаргашка сий долаш хилац хьехархо. Спортсменаш боацараш а во деша болалу. Царна а хет: «IотIаоттаергьяр уж-м хIаьта а, деше а ца деше а». ХIара четверть чакхъяьлча, цу тайпарча дешархоша, цIог лаьца циск мо, тIехьашкахьа увзабу хьехархочун баккха йиш йолаш бола толам. Классан оттаеш йола юкъара оценка во хул, дикала балл, дешара тIакхер лоха хул. Тхьовра аз ма аллара, деррига наIалт хьехархочоа хулаш, чакхдоал дешара шу. Спортсмен чувита йиш йий? Цу хаттара малагIа жоп лургда хац сона сайна. ТIаккха оарцагIбоагIаргба дай, тренер, класса кулгалхо, завуч, директора а ала мег ший дош. Иштта эттад-кх хьехархоштеи спортсменаштеи юкъера гIулакх. Цул совгIа, цхьайолча хана во оамалаш а Iомаю бераша секцешка ухача юкъа. Балхара кIаьдвенна цIа а вена, дIаоагIорваьнна уллар со Магасе. КоанаIарий чIоагIа тата хеза, хIама тIайийха со дIаараваьлча, дикка гаьнаяьнна йодар цхьаннахьа секце хинна цIабоагIача кIаьнкий тоаба. НаIар тIа хIама хьатIатеха, хьалтIехбаьннабар уж. Из а товш дац спортсменага а эздийча сагага а. Лата, Iобетта, бийнаш детта Iомабаь ца Iеш, гIулакхаца хила а Iомабе беза кхувшбоагIараш. Со спортсмен ва, яхаш, новкъа мел водачоа качъаха йиш мичай.
Цхьаькха цхьа хIама а да дешара дикка Iаткъаш. Вайя Iохов дешархо, дийхка аьтта кулг а долаш.
— Фу даьд хьона? – аьнна хаьттача, луш дола жоп цаI хул.
— Кагдаьд.
— Мичахьа хиннав хьо?
— Спортклубе.
ХIанз цхьан бетта, яз ца деш, вагIа веза цун а. Уж тайпа моттигаш каст-каста а хул. Тха школера наггахьа бер мара дисадац, цу секцешка маьже каг ца еш. Цкъа маьже кагйича, фу спортсмен хургва цох. Кагдаь кулг хоттаденна 5-6 шу да са. ХIанз а хьалха хиннар дац из. Боккхача наха оалаш ма хиллара: «Цкъа дийна хIама нийса хоттаденнадац».
Цунга хьежжа хул дешара гIулакх. Сона дагадоагIаш, спортсмен цIаккха дика дешаш хиннавац аз хьехача берашта юкъе. Хьавари, вагIари, чувахари – из хиннад цун деррига дешар. Шийна дош делча, халла харцахьа-бакъахьа жоп деле Iохов.
ХIаьта а массаболча спортсменаша алац, зIамига болаш шоаш во дешаш хиннаб.
Масала, кIалтохаргах латаш волча Карелин Александра аьннад, ше школе хьавеча салоIар, деша атта дар, хIана аьлча тренировкашка, яхьашка вахача чIоагIа къахьега дезандаь.
Дийша хила мег Карелина дика, къахьегама чIоагIа тIера хинна саг ма вий из: олимпиадашка котвийннав, Iилмай доктор ва, Россе Турпал ва. Уж йоккхий цIераш я, бокъонцарча къахьегамхочоа мара йоаха а лургьяц.
Фу деш ба таханара вай спортсменаш, цар деший дика? Тамаш хет сона массане а деше. Ах ди спортзале доаккхаш хилча, сборашка, цул тIехьагIа яхьашка вахе ах бутт, бутт боаккхаш хилча, мишта дешаргда цо дика, деша-м лургдац. Дийнахьа-бийсан тIера ца боалаш, книжкаш тIа багIарашта а хала да боаггIача боарам тIа деша, массадола Iилма цхьатарра дика карадерзаде. Дика дар царех массанех цIихеза спортсменаш хуларе, дукхагIбараш доккхий толамаш ца доахаш, наха дукха ца зувш бус царех. Вешта аьлча, укхаза цхьаккха тайпара тарлуш дац вайна каст-каста хозаш дола: «Хуле сагIа хилда укхох, ца хуле а, даа дулх хIаьта а хург ма дий укхох», — яха дешаш. Спортацеи школацеи уж бегаш бе мегаргбац. Дешар а ца дешаш, доккхийча толамашка кхоачаргва со яхаш лийннар, цхьаккха аьттув ца боалаш виса тарлу. ТIаккха хилац цох е «сагIа а» е «даа дулх а». Цудухьа дай-ноаной, бераш шоаш сагота хила деза, школера дешар мела ца дуташ, вIаштIехьадоаллача тайпара дика дешара.
Карарча хана хIара юрта хIана яц аьнна спортклубаш, фокаш, бе-беча спорта тайпаех йола секцеш я вайцига. Аз хьехача школера дешархой Сурхо тIарча спортклубеи Эккажкъонгий-Юртарча фокеи ухаш ба. Царна юкъе ба боксёраш, дзюдоисташ, классически кIалтохаргах латаш бараш, иштта кхы дIахо а. Уж итташ ба. Новкъа да, царна юкъера цхьаь-цаI лерттIа дешаш цахилар. Урок чакхъяьлча бокъонца йола спортзал хьахул уйченах, кимано меттел кIай кочамаши Iаьржа хачеши ювхаш бола кIаьнкаш кIалкхетаргах латаш хул, уй тIа мел бола дом гулбеш, уборщицашта новкъостал де айттача санна. Цул совгIа, уроках чубаьхкача, дукхагIйолча хана, хабар дувцаш, ца боагIа бегаш беш багIа. Шоайла яппараш е а лата а тарлу. Низ дукхагIа хьан ба, майрагIа малагIа ва дIахьокха а ма дезий. Дешарца уйла йолаш, цхьа хIама Iомадергда-кх оаха аьле ухаш бац уж школе. Сенна ух? Даьхи наьнахи ца боалаш ух. Секце а ухаш, цигара цIабаьхкача цIагIа бийша бадаргболаш бар царех дукхагIбараш, шоаш лоархIаборе. ЦаI-шиъ цу тайпара дешархо классе нийсвелча, урок йох, хIама Iомаде баьхкарашка а дешийтац цу тайпарча «спортсменаша», хIаьта хьехархочунга болх хьабайтац. ДегIаца низ хилар, унахцIена хилар дика да, бакъда цунца цхьана хьаькъал долаш, оалаш ма хиллара, дIалебе мотт болаш хила ма везий. Цу юрта спортклубе кхийна ва олимпийски чемпион Манкиев Назир, цига дешаш хиннав цун воша Бекхан. Йоккха котало яьккха, Назир цIавенача хана, берашца къамаьл де вийхавар аз школе. ЦIена гIалгIай мотт а, эрсий мотт а хьабувца, шийга деннача хаттара кхетам боллаш жоп дала, ше везавалийта ховш вар из. Цо во дийшадаларе, дийшачул тIехьагIа цхьацца хIама ха гIерташ къахьийгадецаре, из хургдацар. ХIаьта Шолжа-ГIалий тIа дийшача Арсамаков Исраила школе во дийшадац аьнна хеталу, къамаьл де из волалушше. Кхыча тайпара аьлча, саг хозвер духхьал цун сайса дегIа пхьидарч хинна ца Iеш, кхы а цун багара хьайоагIа Iи, ший уйла хозача меттаца хьаала хар да. Исраил карарча хана вай республика дешара министра заместитель ва, дийша ца хилча булургбоацаш болх ба из а.
Назира, ше школе венача хана, юртарча берашка аьлар, дика спортсмен хила ловш волча сага гIо деш хургда цо лерттIа карадерзадаь Iилмаш. Да а да-кха из иштта. ХIама ховш хилар хьаькъал да, хьакъал дар массаза котвоал.
Школе хьоашалгIа вена, берашца ше къамаьл деш, цу хьакъехьа дийцар штангах волча вай мехка гIорваьннача тренера Кодзоев ИбрахIима а. Ала деза ИбрахIимá эрсий мотт бокъонца волча эрсечоа санна шаьра хов аьнна. Ше гIалгIа волга цо хьа ца аьлча, из вовзарг а вацар сага. Мотт Iомабеш санна, кхыдола Iилмаш а Iомадаь хургда-кх цо. ХIаьта спорт духхьал спортсменашта ийша ца Iеш, мугIарерча наха а эшилга дийцар цо. ДегI къона лоаттаду, низ хулийт, лазарашта духьал дикагIа латт цунца хьоашал дола саг.
ТIаккха малагIа молха да тахан школашка во дешарашта хьеха йиш йолаш?
Керда арадаьннача (2015) дешарах долча Закона тIа аьннад, тайп-тайпарча наькъашца яккха йиш я школа, цIагIа дешаш, экстерна хьисапе экзамен дIалуш а де йиш я из. Нагахьа санна Iилмаш довзаш, хьаькъал Iомадеш, классера классе чувувлаш вагIа сатем беце, кхыча берашта новкъарло ца еш, хьехархочун болх боа ца беш, ший цIагIа хIана Iац хьох цу тайпара дешархо?
Дезар школа яьккхай аьнна каьхат мара деце, из хьаэца йиш я аз лакхе аьннача тайпара. Цхьаькха цхьа хIама дича а бакъахьа хетар сона: во оценкаш йоахаш дола бераш цхьаккха тайпа секцешка дIа ца эцаш дитача. Цу гIулакха айхха бувзам лоаттабе беза юкъара дешар дешача школаси спортклубои. ТIаккха цхьа хувцам хила мегар цу даькъе. ХIанз латтача тайпара дуте-м, дош дац вай – хьехархоша а тренераша а — мел леладер.
Цкъа новкъа латташ, машен соцайир сона Сурхо тIарча спортклуба тренера Чахкиев Руслана. Бераш кIалкхетаргах лата Iомадеш из хьавоагIа дукха ха я. Цо цхьан хана хьийха ва Манкиев Назир а.
— Руслан, — ях аз, — уж шун спортсменаш деша тугаш бац, дукхагIбараш дешара тIехьабусаш а шиаш йоахаш а ба. ХIанад из иштта? Ала дезар Iа цу берашка, харцахьа ма лела, деша безам барашка дешийта, урокаш йоха ца еш.
— Даьра, аз дIа ца оалаш-м дац из, — аьлар тренера. – Чубахача дас-нанас лерттIа бIарглакхац царга, урокаш яйтац, цар мишта деш хьажац. ХIаьта яхьашка уж наггахьа мара болхац, кхы геттара дукха ха яккхац цар цига.
Яхьашка баха цIабаьхкача, шоаш юкъахйита ши-кхо параграф хьаIомайоре, упражненеш кхоачашйоре, Iомае еза байт Iомайоре, тахан вай деш дола къамаьл де дезаргдацар. Чахкиев Руслана яхача беса, ба а ба дукхагIа цу гIулакха бехке даьй-ноаной. Цу хьакъехьа дика аьннад дешарах долча Россе закона тIа. Цо яхачох, бер во дешаш хиларах, харцахьа леларах нонагIбола бехк IотIабуж цу бера даьнеи наннеи. Уж дIабаьлча мара, царех жоп дала декхарийла вац хьехархо.
Дувцаш долча деша хьакъехьа, долхаш-доагIаш вIашагIкхийтача, са массехказа къамаьл хиннадар спортклуба директорца Хамхоев Тухана Хьасанаца а. Из а вацар, дикагIча оагIорахьа из гIулакх мишта дIадерзадергда белггала ховш. Вешта, йIаьхха зама я дукхагIбола спортсменаш школанна а цигарча дешара а дукха тIера боацаш хьабоагIа. Укхаза дагадох сона, вай боккхача наха оала дешаш: «Ши харбаз цхьан бе таръеннаяц». Уж ши харбаз я дешари спорти.

С. Арчаков

№ 103-104 (12238-239), шоатта, 13 июль, 2019 шу / суббота, 13 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *