Йоазонхочох дола дагалоацамаш

  (Плиев Махьмад-СаIида 90 шу дизарга)

Вай къаман гIорбаьнна хинна йоазонхой сов дукха бац. Сенах ховргда уж гIорбаьнна бар е бацар? Цар даь йоазош наха дезаш, накъадоалаш хуле; дIадаха, таханара вай вахар нийса хьагойташ хуле; йоккхача литературни говзалца шоай дувцараш, повесташ, романаш, пьесаш цар кхелла хуле — цох ха йиш я уж гIорбаьнна хиннилга. Царех дуккхабараш вахарцара къаьстача а, шоай лергдоацача йоазонаша дийна лоаттабу.

Ишттача гIалгIай йоазонхоех цаI вар Плиев Iасолта Махьмад-СаIид. Шолжа-ГIалий тIа вахаш даьккхача 17 шера из дуккхача моттигашка зе, вовза, цун оамалаш го йиш хилар са 1975-1992-ча шерашка. Аз болх баьча «Сердало» газета воккха хьаьша вар Махьмад-СаIид. Укхаза болх беш бар цун вежарий, доттагIий, шахматашта тIагIолла яхь лелаеш бола нах. Цу хана из болх беш вар Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза литературни консультант волаш. А. Пушкина цIерагIча урам тIара ваьле, В. Маяковске улица тIарча «Кепайоазон цIагIа» хIара дийнахьа яхар санна (цхьа доккха хIама юкъеийккха болх ца хилча) делкъа хана шахматех ловза воагIар из. ДукхагIйолча хана уж гуллора юртбоахама отдела заведующи хиннача Аушев Султан-Хьамида кабинете. ДукхагIа цунца ловзаш хулар йоазонхо. Вешта аьлча, цох хьахулар йоазонхочуни журналистаи юкъера шахматех бола къовсам. Царна го бийя, ловзарга кIирбенна хьожаш, хьамаргаш ювцаш моттиг хуле, цу юкъеболхаш, латташ хулар вай къаьнагIбола журналисташ Льянов Керама Мустафа, Хамхоев Мусий Мустафа, Костоев Махьмада Башир, Эгиев Хьасана Хьамид, Плиев Аьдалгире Ахьмад, кхыбараш. Со эггара зIамагIа вар цу ерригача редакце, цудухьа, царна юкъе латта тоам ца хеташ, ши-кхо кабинет магIа сай болх бу моттиг йолча соцар со. Бакъда къовсама цIогIа дика хьалчухозаш хулар цига а. Уж ца бовзача сага, цар ю гIараш хьахезача, ондаргаш ба цига ловзараш аргдар. Духхьал шахматашта тIагIолла гаргалол лелаяь ца Iеш, Махьмад-СаIид газетаца айхха бувзамаш лоаттадеш вар, эшаш дола йоазош деш. Цул совгIа цун доттагIий а юртахой а (Калинина цIерагIча посёлке бахар уж) бар укхаза: керттера редактор Тебоев Тухан, фотокорреспондент Плиев Идрис, кхыбараш. Махьмад-СаIид сона хьалхагIа а вовзаш вар, се студент волча хана денз. Каст-каста радиокомитете (Ф. Дзержинске урамагIа яр из) Гагиев Гирихан волча водар со, е стихотворенеш дIахьокха, е цунна передача кийчъе. Из вар литературни а берий а передачаш еш. ХIаьта Махьмад-СаIид гIалгIай передачай воккхагIвола редактор вар. Цига чувахача, из бIарга ца гуш, дIавахар хилацар. Сона боккха сакъердам а бар цох а цунца болх беча кхыча йоазонхоех а бIаргтохар. Цу чу массе къамах бола вай республикера деша говзанчаш бIаргаго йиш яр. ТIехьагIо Плиев цигара дIавода, йоазонхой Союза литературни консультант хул цох. Цу хана сай байташ ийца вахар со из волча. Йийша а йийша, къоалам хьекхар цо са стихотворенена. Къаьстта цо чIоагIа лоархIаш а лораеш а яр ритми рифмеи. Уж ши хIама дикка эргадаьккхар цо, ше этта ваьнна поэт хиларга хьежжа. Цо баьча балха раьза воацаш, цунца чIир йолаш хIама са а хиланзар. Шеддар нийса даьд аьнна хийтар сона. Дуккхача хана леладир аз, боча хеташ, цо тоадараш даь каьхат, хана йIоахал тишденна а дайна а дIадаьлар из. Къона волаш, хала хете а, теркал мича ду, лора мича ду уж санна дола хIамаш. ТIехьагIа-м дагабоаллам хул цох, хIана лорадинзар аьле хеталу.
Дикка ха яьлча, воккха хилча, со а дIаийцар Россе йоазонхой Союзе, Махьмад-СаIид-м 1969 шера денз хьавоагIар цун доакъашхо волаш. ХIанз каст-каста нийслора со йоазонхошта юкъе а Нохч-ГIалгIай йоазонхой Союза цIагIа а. Председатель хиннача Ахматова Раисас Iочувигавар Плиев къонача литераторашта консультацеш тергйолаш, цул тIехьагIа йоазонхой Союза бехктокхаме секретарь а хилар цох. Бакъда цу хана хьалха санна дика могаш вацар из. Цкъаза йоазонхошта оттабаьча дивана тIа дIаоагIорваьннача Махьмад-СаIида тIакхача йиш яр. ЦIий лакха долаш а, дог лазаш а хулар из. Нийслора цунна лораш беха безаш моттигаш а.
Плиев Iасолта Махьмад-СаIид ваь хиннав 1929 шера 5 августе Пхьилекъонгий-Юрта ГIушлакъий Iасолтаи Саутиев Товбота Маликатеи дезале. Из цаI мара хиннавац дезале, хетаргахьа, боча а хиннав. Шоай юртарча школе деша вагIаш, дийтта-пхийтта шу даьнна кIаьнк хиннав из вай мехках доахача хана. Цун Сибре вигар а хиннад цхьа ший тайпара, тамаш йолаш. Хьоашал баха боагIачара, изи цун даь-веший воIи, новкъара хьа а лийца, Iобихьа хиннаб гаьнарча Казахстане. ТIехье йоацаш бахача казахаша – мареи сесагеи – тIаийца мара, цига моцал а шелал а байна хила мегар шоаш, яхаш, дагалувцар Махьмад-СаIида. ТIехьагIо шоай дезалех дIакхет кIаьнкаш. Кустанайски областа Федоровски районерча Трактовое яхача юрта вах из дIахо, цига балха ара а воал. Юххьанца прицепщик хул цох. Вай мохк бохабаьча шера цхьаькха йоккха гIайгIа йоагIа цар дезалга, дукха ца говш, лазарах кхалх дезала да Iасолта. ХIанз маIача сага дергдар Махьмад-СаIида белаж тIа IотIадуж. Цо из дика кхетадора. Балхара деша вохийт трактора курсашка, цигара ваьлча даим лаьттанца къахьегаш чакхваьннав из, ше арахьа мел яьккхача хана. Дукхаза хезад сона, ший вахарерча цу юкъах Плиевс дувцаш. «Цу хана вай мехка мел хинна трактораш хувцаш, цар тIа болх бе бийзар са. Сона ца йовзаш трактор я а яцар», — оалар цо. Казахстана эрий дада лаьтташ ахара ший дакъа юкъедихьа вар вай мехкахо. Бригадира курсаш яьхе, цхьан юкъа тракторни бригадан бригадира гIонча хул цох. Йоазош де Махьмад-СаIид Казахстане волавенна хиннав, бакъда цхьаннега уж дIахьекха, царех наха фу хет хьежавацар из, вай юха мехкадаллалца. Массане сатийса из моттиг нийсъелар цун вахаре 1957-ча шера. Шийх йоазонхо мишта хилар дувцаш, цо оалар: «Йоазонхой Союза литературни консультант волаш къахьегаш вар Муталиев Шовхала Хьажбикар. Цунга дIахьекхар аз эггара хьалха сай йоазош. Цо уж могадир. Дукха ха ялале, со Шолжа-ГIалий тIа ваха веча бакъахьа хеташ хилар из, йоазонхошта гаргагIа хургволаш. Иштта нийсвелар со мехка столице. Из яр йоазонхочун наькъа юхьиг».
Махьмад-СаIид чIоагIа къахьегаш саг вар. Из хов вайна цо даьча йоазонех а. Цо яздаьд кхоъ роман: «Хала урхе» (из шин книжках латташ да), «Син цIенал», «Балан ди» (стихашца яздаь исторически роман). Цо из тIеххьардар яздалцца, сона довзаш А. Пушкина яздаь «Евгений Онегин» доацар стихашца яздаь роман дацар. Кхо бIаь оагIув йола цу тайпара роман язде атта да яхачунга, аз аргдар : «Iо а хайя, Iояздел хIаьта, атта дале». Царел совгIа цо кхеллай повесташ, къаьстта а сона езаеннарех я «Къонгий дув» яхар. Иштта берашта язъяь «Этии Вутии» яха повесть а я цун. Школе 6-ча классе дагIача бераша из Iомаю итташ шераш да. Дешархошта сакъердаме хиларал совгIа, цо кхею Даьхенцара патриотически уйлаш, шоай мохк, лаьтта дукха дезадолийт, уж хIамаш лораде кийча хургбола нах хьабу царех. Этии Вутии яха ши кIаьнк тIема хана вах. Денал долаш, цIа-ков леладеш, эскара гIо деш, чакхбоал уж. Юххера, царна лу Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема партизан яха медалаш. Повесть Iомаяь яьлча, бераша массаза сочинени язъю, «Сона дукха веза турпал» яхача темах лаьца. Бакъахьара, масал эца мегаргдола турпалаш дукха ба цу тIа: инарал, майор, капитан Городецкий, Ганс яха немце, Этии Вутии, цар ноаной, хьехархо Марет Юсуповна, боккхий гIалгIай истий БелейгIаз, Эсхаз, кхыбараш. ХIаране язду шийна везавенначох, из везавалара бахьан малагIа да белгал а доаккхаш.
Кхы кIезигагIа лоархIам болаш дац цо кхелла, 9-ча класссе Iомаду дувцараш «Матрос», «ВIашагIкхетар», «Салтечун дувцар». Уж а, лакхе хьоахадаьраш санна, Гитлера гIаьрхошта духьала баьча тIемах дувцаш а, кагирхой сакхетамашка бакъахьара лар юташ а да.
Къаьстта дукха язъяьй Плиевс байташ «Алам латт ха тIа», «ТIаргим», «Со гIалгIа ва» яха цун книжкаш юха а юха а деша безам боагIаш хул, уж цкъа дийша саг. ХIаьта укхаза са ала йиш я, цаховш дисадеце, цо даьча йоазонех цхьа йоазув дисадац аз ца дешаш. Сенах да йоазонхочун романаш. «Хала урхе» дувцаш хилча, из доккхача шин даькъа декъа мегаргда: революци ялар, керда Iаьдал оттар; мехка колхозаш яхка йолаяр, кхыча дешашца аьлча, коллективизаци хинна зама. Уж шаккха моттиг вай къаманна меттел, ерригача Россена мел лоархIаме хиннай, дувца ца дезаш, вайна массарна ховш да. Кердача Iаьдало паргIато, нийсхо, лаьтташ, дешар, болх яхараш санна дола хIамаш деннад лоамашка тоIадаь даьхкача зIамигача къамашта. ХIаьта колхозаш вIашагIъехкаро юкъарча къахьегамга бигаб, ахархочун сий лакхдаьд, кердача Iаьдала хьал-таро, низ дIачIоагIбаьб. ШоллагIа роман «Син цIенал» арадоалача хана, со Нохч-ГIалгIай книжни издательстве балха вар. Цудухьа издательствон болхлочо санна, дийшар аз из книжка. Вай заман нахах яздаь романаш геттара кIезига да гIалгIай литературе. ДукхагIдараш революценна, граждански тIема, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хетадаь да. Махьмад-СаIида яздаь керда роман таханара зама, цун дика а во а турпалаш бувцаш да. Керттера турпал кхалсаг Диба хилар а да, из роман кхычарех тара ца хулийташ. ДукхагIдолча къаман йоазош тIа хьалхле маIача нахага хул, укхаза шеддола хIама кхалсага гонахьа хулаш да. Цу даькъе, дукха ийрча хIамаш довза дезаш а хул из. ТIеххьара «Балан ди» яха байташца яздаь роман вай къамо Сибре яьккхача хана лайнача халонна, Iазапа хетадаьд йоазонхочо.
Нагахьа санна стихотворенеш ювца отте, уж йийца варгвац. ХIаьта а белгалдаккха лов, царех дуккхаяраш иллеш хинна дIаяха хилар, уж иллеш наха чIоаггIа дезаш а дар. Вешта, хIанз а да уж-м дезаш, наха ладувгIаш. Уж дIааьннад тайп-тайпарча иллиалархоша: Гаракоев Мустафас («Мадина»), Буркаев Мовлада («Алал сога»), Наурбиев Русланеи Беков ИбрахIимеи («ГIалаш латт са ТIаргиме»), Нальгиева Лемас («Ма вохалахь»), царех тарра кхычар а. Дикка цун кхоллама теркам тIабохийташ, из Iомабеш, цун байтех иллеш доахаш бар Евлоева Рая, Яндиева Тамара, Абадиев Iалихан яха иллиалархой.
Махьмад-СаIида тIеххьара арадаьнна книжка да «Со гIалгIа ва» яхаш. ЦIаккха гIалгIачун сий лохлургдола хIама деш а оалаш а вацар из. Цо ше оалаш хозар, айса мел даьча йоазонашка сай къам, дикагIча оагIорахьара мара, воча хIаманца дувзаденна хьахьекхадац аз. Мехкацара, къаманцара цун безам мел боккха хиннаб гу вайна укх книжканна юкъеяхача керттерча стихотворене тIара. Дерригача книжках а цу стихотворене цIи тиллай поэта:

«Моакхазах хьабаьнна сийг санна,
Со гIалгIа ва – цIена гIалгIа.
Бала бенабац аз цхьанне нанна,
Со бахьан цхьаккхе дац телха.

Цавутар со ва, бартал ветташ,
ГебагI ба даим хьачуIетташ.
«Сенна вах?» — да сога хьахетташ,
Соца са къам Iела тетташ.

Из хьал да тахан иштта латтар,
Витац со Даьймехка ваха.
Тамаш еций са дог ца даттIар?
Сай цIагIа витац со вагIа…»

Кхы а йIаьха я из байт. Поэт гIийртав тайп-тайпарча замашка ший къамо лайна халонаш, саготонаш, цар кIал ца вуташ гIалгIа таханарча денга хьакхаьчалга хьахайта.
ДIадахача бIаьшерен 80-гIа шераш чакхдоалаш Казахстане хилар Нохч-ГIалгIай литературан денош. Царна юкъе дакъа лоацаш бар цIихеза нохчий а гIалгIай а йоазонхой. Ханага диллача, эггара къонагIа со вар. Алма-Ате Iокхаьчача тхо, гостинице дахаргдолаш, дIанийсдир. Фусамаш шишша саг Iе везаш яр. Махьмад-СаIида аьлар: «Сои Салии цхьан фусаме хургва». Диъ-пхи ди даьккхар оаха цхьан номер чу бийсаш йоахаш. Бакъда дийнахьа тайп-тайпарча тоабашта декъаделе, къахьегама коллективашка, кагирхоша дешача моттигашка ухар тхо, къамаьл де а йоазош деша а. Со дукхагIа Айдаев ЮшаIаца хулар, Махьмад-СаIид — кхыча йоазонхошца. Iуйрийнеи сайрани мара бIаргагуцар тхо. Цу хана хайра сона, воккхагIвола новкъост дегIаца биотокаш йолаш волга. Каст-каста цIаста шай хьа а ийце, керта гиччига хьалха дIатIалотадора цо. Iо ца дожаш, доаллаш хулар из, цо ше хьадаккхалца.
— ХIана леладу Iа из иштта? – хаьттар аз цкъа.
— Корта чIоагIа лазаш хилча, гIойле ю сона цо? – аьлар йоазонхочо.
Машин ийцача йоазонхошта юкъе хьалхарчарех цаI вар Плиев. Какао бос болаш, хьалхара арахийца «Жигули» яр цун. Из дуккхача наха накъа а яьлар.
ГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа, из хержавар ГIалгIай йоазонхой Союза правлене председатела дарже (2003). Цу хана айса болх беча Сурхо тIарча ООШ оалача, ийс шера дешача школе вийхар аз из. Наьсарерча ВИЛСа хьалхашка доаллача кIайча цIагIа вахар гIалгIай халкъа йоазонхо. Ший чIоагIа юкъ лаззаше, цига вера из. Дешархошца къамаьл дир, цар хаттарашта жоп делар, тха музейга хьежар, сурташ даьхар. Из тха тIеххьара вIашагIкхетар дар. Махьмад-СаIид кхелхав 2004 шера 16 сентябре. Боккха дезал бар йоазонхочун. Цун виъ воIи йиъ йоIи дар: Тамара, Заретхан, Iийса, Лида, Фатима, Бахьаудин, Темарлан, Мухьмад. Фатима тахан йоацаш я, вожаш могаш-маьрша, шоа-шоай дезалаш кхебеш боахк. Уж барххIе кхедеча дика новкъост йолаш, чакхъяьлар цун фусам-нана Куркиев Къарамсолта Люба. Карарча хан из а йоацаш я.
Цу тайпара хиннаб вай мехкахочун: поэта, прозаика, таржамхочун – вахара никъ.

С. Арчаков

№ 110-111 (12245-246), шоатта, 27 июль, 2019 шу / суббота, 27 июля 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *