Наьна мотт ховрех цаI

Из дар 80-гIа шераш долалуш. «Сердало» газета редакце болхлошта юкъе каст-каста къовсамаш хулар, цхьаццадола дешаш мишта язде деза дувцаш, запятойш дукха е кIезига увттаяр хIанад яхача а кхыча а моттигашта тIагIолла. Цхьан Iуйрийна, беррига болхлой ше волча гулбеннача хана, керттерча редактора Тебоев Тухана аьлар: «Аз мотт ховш волча сагага аьннад, цхьан-шин кIира арадийнна газеташ дийша а дийше, цар тIа нийслуш дола гIалаташ, меттаца дувзаденна кхыдола кхоачамбоацараш тохкаш, обзор е аьнна».

Вешта аьлча, из саг, хьа а вена, Iуйрийна планёрка йолча хана, тхона хьадувца дезаш вар метта даькъе тха ког дIабетталуш йола духьаленаш малагIаш я. Тхона а сакъердам бар из малав ха.
— Малав из саг? – хаьттар боккхагIчар.
— Каста ховргда шоана. Дукха гаьнара а, шоана ца вовзаш а вац из, — аьлар керттерча редактора. Боккъал бакъдар аьлча, тхона меттадар из Оздоев Iадразкъий ИбрахIим ва е Оздоева Фирюза я аьнна. Бакъда тхо гIалатдувлаш хиннадар. Цо йийцар хиннаяр Цицкиева (Хаматханова) Аза. Цун воша Мухьмад а мар Мухьмад-Башир а тхоашца редакце корреспонденташ болаш балха боландаь, из вIалла дага а ехаяцар тхона. Сона Аза цу юкъа мара йовзанзар, хьалха из яйна а хеза а вацар со. Из редакце енача дийнахьа со командировке а нийсвенна, юха а вIашагIкхетар хиланзар са цунца.
Бакъда дукха ца говш, хIаьта а яйра сона къаман мотт хов яхаш тхоай хьакимо хестаяь кхалсаг. Из цу хана Москверча Iилма-тохкама института Шолжа-ГIалий тIарча филиале болх беш яр. ДIахо ха дIа мел йода дIа-юха дикагIа довза а даьнна, хIанз хоза бувзамаш хьахиннад наьна меттаца болх беш долча тхона юкъе. Цхьацца хIама дIа-хьа хоатташ а моттигаш нийслу.
Жабраила Азас хьабенар бIаьха а хала а никъ ба. Из яь хиннай 1939 шера Буро тIа Хаматханов Кунтий Жабраилеи Цуров Эсе Iабеи дезале. Укх шера 80 шу дизад цун. Цо из аьлча, цох ца тешаш велавелар со. Из ха яьнна хIанзалца сона бIаргабайна истий, дегIацара низ дIабаьнна, гош дика ца лелаш, гIелбенна, тишбенна, шоай дегIа леткъаш хулар. Бакъда Аза царех цхьаккха хIама доалл ала йиш йолаш яц таханарча дийнахьа а. Атта лийнна хургья из аьнна хетадала тарлу шоана. Из а иштта дац. Ше яьккхача хана, цунна ца довзаш, ца гуш фу дисад аьле хеталу, цо ший вхарах лаьца хьадувцача хана.
Диъ шу даьнна мара хиннаяц из, вай мехках доахача хана. Да дийша, балхаш тIа лийнна саг хиларах, Казахстане а дезал Iалашбе таро хулийташ дола цхьацца гIулакх кхоач цунга. Боккха дезал хиннаб царбар ши воI, пхи йоI. Аза мехкарашта юкъе кхоалагIа хиннай. Щучинске а Кызыл – Орде а бах цар дезал. Цига йода из школе деша а. Вай цIадоагIаш, пхи класс яьккха хиннай гIалгIай йиIиг. ДIахора вахар а дешар а Шолжа-ГIалий тIа хул цун, хIана аьлча цун да Кунтий Жабраьил вай мохк меттаоттабича «Сердало» яхача газета эггара хьалхара керттера редактор хиннав. Шолжа-ГIалий тIарча №46 йолча юкъерча школе йоаккх цо итт класс. ДIахо из деша йода Нохч-ГIалгIай хьехархой института историко-филологически факультете. Кхаь шера мара деша дезаш яцар из факультет, Аза цига деша эттача 1963 шера. Эксперимент санна нийсъелар цар цига яьккха из ха. 1965 шера дешарах дола каьхат хьаийцар вай мехкахочо. Иштта цунна делар тIема медсестра хиларах дола тешал а. Институте тIема гIулакх хьехаш къаьна полковник вар шоашта, яхаш, дагалувц цо. Из гIулакх дика кхетадаь а Iомадаь а хиннад хургйолча хьехархочо. Цунца цига деша баьгIача наха юкъе бар дуккха сакъердаме, хьаькъал дола нах. Масала, цунца деша ваьгIав гIалгIай гIорваьнна поэт Албаков Жабраил. Укхаза белгалдаккха деза, цун «Аза» яхаш стихотворени хилар. Из цIи хоза хеташ хиннав Жабраил. Иштта цунца цхьан курсе деша ваьгIав цIихеза журналист Майсигов Махьмад-Султана Саламхан. Из, вайна ма харра, газеташка, книжни издательстве болх баь саг ва, йIаьххача хана «СелаIад» яхача журнала керттера редактор волаш а къахьийгар цо. СГПТУ – 14, тIаккха Наьсар-Кертерча политехнически колледжа директор хинна Арапиев Ювсап а царца цхьана дийша ва. ГIалгIай мотт царна дика харах, вIалла тамаш елга а дац, хIана аьлча царна институте из хьийхар хиннав поэт, драматург, хьехархо, воккха Iилманхо вола Мальсагов Дошлакъа.
Цига ше дийша яьлча, Жабраила Азайх хул гIалгIай меттеи литературани, эрсий меттеи литературани хьехархо. Шин шера школе болх бе дIахьожаю из цун ший дас хьаяь хиннача ЖIайрахьарча интернате. Укхаза гIалгIай мотт хьехаш йолча цунна вовз исторе хьехархо Цицкиев Мухьмад-Башир. 1964 шера Аза цунга маьре йода. Цига болх баьчул тIехьагIа, хIаьтта хьахинна къона дезал Шолжа района Алхасте кхоач. ВорхI шера цига болх бу цар. Фусам-даьх цигарча школан директор а хул. Ше дийшача институтах кхоачам баь Iе дага яцар Аза, из заочно деша отт Буро тIарча ХIирий паччахьалкхен университета биологически факультете. ЙиълагIча курсе дIачуяьннача хана, шоллагIа дезалхо хьа а хиле, берашка хьежа а, болх бе а, деша а вIаштIехьа ца доалаш, цигара хьайоал из. ХIанз цар никъ Шолжа-ГIалийгахьа бодаш бар. Цига дахар Азай даьцIа.
1971-ча шера Москверча Iилма-тохкама института Шолжа-ГIалий тIарча филиало, нах балха дIаэцаш, конкурс дIакхайкаяьлга хов цунна. Дакъа лаца а, моге котъяла а лоархI цо.
Цун дагалаттар кхоачаш хул, хIанз из балха яр вай мехка столице. Мухьмад-Башир а балха дIаэц «Сердало» газета корреспондента дарже. Цул совгIа, цо балхаш ду «Спортлото» (3 шу), Шолжа-ГIалий тIарча цирка администратор волаш, цул тIехьагIа юхавоагIа из газета редакце. Цхьан зIамигача цIалга чу хала боахкар цар дезал. Горисполкома председатела (Шамардина тIайода Аза, къамаьл ду шоай фусам кIеззига паргIатагIа хургйола хIама дар дехаш. Из ше а цецйоалаш, дукха ха ялале дIатIайийха, Шолжа-ГIалий тIа В. Маяковске цIерагIча урамагIа квартира лу царна. ХIанз болх бе а баха а аттагIа дар, царна шоашта хинна ца Iеш, берашта а.
Азай гIулакх хIанз хьехархочун болх хайча кхоачам болаш дацар. Iилман болх бар бе безаш хиннар. Юххьанца цо оттаю гIалгIай мотт школашка хьехара йола 5-9 классашта лаьрхIа программа. Дика вIаштIехьа а доал цун из болх бе, хIана аьлча из цига балха яха хьалхара шу ма дарий из. Цо цу хана оттаяьча программах итташ шерашка болх бир вай школашкарча хьехархоша.
1972 шера Мальсагов Дошлакъий йоIа Лидас шийца цхьана «ГIалгIай грамматика – 4 класс» яха книжка оттаде хьех из. ТIехьагIа 5-ча классан лаьрхIа книжка хул цох. Цу хана Цицкиева педучилище а болх беш яр, гIалгIай мотти литературеи хьехаш. Кхыча дешашца аьлча, юхьанцарча классашка болх бергбола хьехархой наьна мотт дика ховш хилар цунах тийша дар. Кхы а бар цунца из мотт хьехаш бола нах. Ший болх дика ховш вар яхаш дагалувц цо Льянов Хьаж-Iумар, эрсий литература хьехаш хинна Р. Угурчиева, кхыбараш. СалаIа ха хилацар кIирандийнахьа мара. ХIаьта цу дийнахьа гIалгIай мел гIулакхаш хул вайна массарна дика ховш да.
ПхелагIча класса дола книжка Л. Мальсаговаси А. Цицкиеваси язду. Цу хана денз, из Iомадеш хьабоагIа вай школашкара 5 классе Iеш бола дешархой. Ткъаь шера цох пайда эцаш, цу классашка болх баьб аз айса. ХIара диъ шу мел доалача хана, юха кепа тох цунна. ЦIаькха из ара мел доаккхача хана, автораша тоаду, кердадараш юкъекхухь цунна, кхоачамбоацараш да аьнна хета моттигаш эргайоах дикагIча оагIорахьа. Цудухьа тоалуш, Iомадечарна аттагIа хулаш хьаденад из таханарча денга кхаччалца. Цо Iомаю фонетика, ь, ъ хьаракаш нийсаяздар, лексика, тIадерзар, дешхьалхенаш, дештIехьенаш, дешай цхьанкхетар, предложени, чоалхне предложени. Даьржжа Iомаду цIердоши белгалдоши яха ши къамаьла дакъа. Керттердар фуд аьлча, зIамигача дешархошта хала хилац цу книжко дувцар кхетаде а хьаIомаде а.
Из книжка дIа мишта хьеха деза дувцаш дола методически кулгал а, цунна эшаргйола дидактически (г!о-новкъостала йола) материал а араяьккхай цо къаьсттача книжкаца. Уж санна дола гIирсаш кулга кIалха хилча фу хала да наьна мотт дIахьеха?
1980-1983 шерашка Цицкиева болх беш хул Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете гIалгIай меттах йола практически занятеш еш, вешта аьлча, кхычар студенташта лекцеш ешар (Ф. Оздоевас), цо дийцар дIачIоагIду урокаш йора Жабраила Азас. Цу хана цига дешаш хиннача студенташа талмаста деша гIертача нахаца цIимхара я яхаш ювцар из. Нийса а да. Деша венавале, деша деза. Деша безам беце, кхыдола гIулакх харжа деза. Цун цIимхара хилар дар, доаггIар студенташкара хьадехар.
Хоза боахкар Азайи Мухьмад-Баширеи дезал. ВоIи ши йоIи дар цар. Дезала да «Сердало» газета лаьрххIа вола корреспондент а профкома юххьанцарча организаце кулгалхо а вар. ДикагIвола цун новкъост вар говза журналист хинна Шадиев Хьусен, кхыбараш. Цар дезалга цIаккха дицлургдоаца хатар доагIа. 1983 шера Каспийски форда тIа бахача хана, хила ваха ла цар цаI мара воаца воI Аслан. Тахан мо дагавоагIа сона из кхелета хинна кIаьнк: лакха дегI долаш, хьайза Iаьржа корта болаш, гIулакхаца кхеваь вар из. Даьна-нанна хинна ца Iеш, цох йоккха чов хилар из мел вовзаш хиннача редакце болхлошта. Бакъда де хIама дацар, кхел иштта хиннаяр цун. Фатимаи Румитаи цул зIамагIа бар. Хетаргахьа, хIанз Азай догьийккхадар цу городах а цигарча вахарах а. ЧIоаггIа эргаваьннавар Мухьмад-Башир а. Цигара дIабаха лоархI цар. Кхы а цхьа шу даьлча, цар дезал баха дIаболх лоаман ЖIайрахьа. Азай а Мухьмад-Башира а дай хьабаьнна моттиг яр из. Бакъда цига уж дIабахале цар дезале нийслу цхьаькха кIаьнк Ислам. Цига цIенош ду цар. «Сай веннача виIий сийна дайтад аз шозза вIаштIардаь уж цIенош, — оал Азас. – Лоамашка хьалвенача хьаьшанна чува фусам я-кх цига». ХIара шера лоамашка салаIа хьалдувла шоашта аьле телефон тох камаьршача фусам-нанас. Ха дIаяхаяле а, хIаьта а воIах бола дагалоацам дIабаьннабац наьна дег чура.
Мухьмад-Башира вай республика хьаяьчул тIехьагIа болх бир «Аьрзи» яхача заповеднике. Хала хете а, Цицкиев карарча хана воацаш ва. ХIаьта цIен-наьна дуккхача моттигашка къахьега дийзад, пенсе яха ха тIакхаччалца. Цо ийс шера болх бир ЖIайрахьарча интерната директор йолаш, ЖIайрахьа районерча дешара управлене начальник йолаш, цул тIехьагIа керттера специалист йолаш. Цхьан юкъа ГIалгIай мехка хьехархой говзал лакхъяра института методист а Москверча Iилма-тохкама института Буро тIарча филиала Iилман болхло а хила кхийра цун цу юкъегIолла. Цу хана цун 50 шу дизар белгал а доаккхаш, цу института кулгалхоша: директора Р. Б. Сабаткоевс, партбюро секретара З. Ю. Цыреновас, профкома председатела А. А. Кудряс – Москвера укх тайпара каьхат дайтадар вай мехкахочунга. «РСФСР халкъа дешара министерствон къамий школашта йолча Iилма-тохкама института а цун юкъарча организацей а кулгалхоша дег тIара даькъалаювц хьо яьча денца.
Юкъерча школан хьехархочун даржагара дIа а йолаенна, Iа хьай деррига вахар хетадаьд гIалгIай метта чулоацамца а из дIахьехарца а дувзаденна керда наькъаш кхоллара. Хьа Iилман-методически болх сий деш а лоархIаш а бар нохч-гIалгIай филиале. ХIаьта 4-ча класса дола гIалгIай метта книжка, 4-6-ча классашта долча книжкацара методически кулгал, белгалдаьхача книжкашта гIонна йола материал Нохч-ГIалгIайчен хьехархоша а методисташа а даим пайда эцаш яр. Дикка гIо ду Iа гIалгIай мотт д!абоаржабарца дувзаденнача йоазошта зарба етташ, коллектива вахаре хьинаре дакъа лоацаш. ДIахо дIайодача хана а, халкъа дешара лостамагIа Iа иштта хьинаре къахьегаргда аьнна хет тхона. Хьо могаш, ираз долаш, кхолламца аьттув боалаш хилар лов! Москва, июль, 1989».
Лоалаха дахача шин къаманна юкъе тIом хиннача хана, Аза йолча бахаш, цо тIаийца нах а хилар. Вешта аьлча, ше дIа мел кхаьчача метте дикача хIаманца ювзаенна лар йита гIерташ хьайоагIа из кхалсаг. Ший керттера болх, наьна мотт наха юкъе дIабоаржабара, из безабалийтара гIулакх, цIаккха юкъахдуташ хиннаяц из. Цун тешал деш да школе деша дагIача берашта лаьрхIа арахийца дошлоргаш. ЦаI хийца ца Iеш, массехк да уж. Берий ханашка а классашка а хьежжа дийкъад уж Цицкиевас. Цар тIара дешаш гIалгIай а, эрсий а, Iарбий а меттала Iомаде таро хургья цар. Йовзаргья коа-карта лелаю хIамаш, оалхазарий цIераш, зизаш, баьцаш, кIиран денош, шийтта бетта гIалгIай цIераш, деррига дийца а варгвац.
Ала деза 1971-ча шера денз, «Сердало» газета штате йоаца корреспондент йолаш из хьайоагIа аьнна. Цо даьча йоазошта юкъе я «Къонахий» яхача рубриканна кIалха кепа теха Цуров Султанах, Дударов Урусханах, шийх даьх Хаматханов Жабраилах йола очеркаш. Вай республикерча телевидене болхлошта цо гIо деш а моттигаш хиннай, цхьацца передачаш кийчъеча даькъе.
Карарча хана Жабраила Аза пенсе яхай. Из ший воIаца Исламаца ЖIайрахьа яхаш я. Ислама 35 шу дизад. Эггара чIоагIагIа Азайна дезар дар, цо шийца товргйола саг йоалаяр. ЙоI Фатима вайцигарча политехнически колледже мехкарий хIамаш тега Iомабеш я. Румита лор я. Шаккха маьре баха, шоай дезалашца бахаш ба уж.
Иштта никъ ба вай мехкахочо Цицкиева Азас 80 шера хьабенар. Маьрша а дог делаш а яхийла из дуккхача хана.
С. Арчаков

№ 120 (12255), шоатта, 17 август, 2019 шу / суббота, 17 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *