Мари сесаги къаьстача бераш хьанца диса деза?

Хьалха дIаяхача хана, наггахьа хьанехка саг йитай, фунехка даьчара мар сесаг къаьстаб аьнна хезача чIоагIа тамаш йора наха. Шера керте цаI е шиъ мара нийслуцар цу тайпара хIама. ТIехьарча хана наха юкъе дукха хоз, хьанехка ший берашцара къоастаяьй, хьанехка бехк боацаш йитай, яхаш дувцаш. ГIалгIашка хаьттача царна юкъе вIалла товш хIама дац из. ХIана аьлча, саг йитари, нанеи бери къоастадари чIоагIа во, ийрча эсала лоархIаш да гIалгIай къамо. Дале а саг эгIазвахача хьанийслуш хIама да из.

Ший эгIазал шийга кхаба атта дац корзагIваьнначоа, шайтIас Iехавий корзагIвоалаш нийслу саг. Вай даьша яьхад, «Баш-Лоам корта Iобахьаш вале а къонах вац, эгIазвахача хана ший дегIа доал дулуш саг веце». Иштта лоархI гIалгIаша ше эгIазвахача хана ший дегIа доал ца дулуш вола маI.
Хьадеча хIаманна, дезала, боахама, хьаьша лархIара, доахан, ков-карт леладара пайдана еце, ший берашцара къоаста а ца еш цхьаннахьа Iохоаяр гIойле я кхалсаг. Бусалба дингеи къаман Iадатагеи ладийгIача ишта хозагIа товш а да из. Хийла, мараи сесагаи юкъе цатоам эттача, ай кхалсаг мара йий из, Iа цIайохийте меттайоагIаргья хьона, аьле къамаьлаш деш нийслу вайна юкъе цхьаболча наха. ХIаьта кхалсаг йитари, из ший берашцара къоастаяри вIалла кIо деш хиннадац вай даьша. Из гIулакх хьалха дIаяхача хана мишта хиннад а, тахан хилча къаман Iадатаца мегашдар фуд а оаха даьшхар ГIалгIайчен Iилман-тохкама института этнологи отдела кулгалхочунца Харсенаькъан Борисаца:
— ГIалгIай Iадатах саг йита йиш йола бахьанаш малагIаш да?
— ГIалгIай Iадатах хьалха саг йита йиш йолаш кхо бахьан мара хиннадац. МалагIаш да аьлча: е айла юкъе лелаш хила еза сесаг, е цо оапаш бувцаш хила беза, е из хIамаш лечкъаеш, къоал деш хила еза. Кхы дац бахьан. Уж кхоъ доацаш дIахо дола бахьанаш саг хьатоае йиш йолаш да. Цу кхаь хIаманга ваьнна саг юхаваккха хала ва, цудухьа могадаьд цу кхаь бахьанах саг йита. Баге йийттаяр аьнна, хIама хьадеш яцар аьнна йита мегаргьяц саг.
— ТIаккха уж бахьанаш хургдоацаш мишта йоалае еза саг, мичара лаха еза из?
— Саг йоалае малагIа мегаргья гIалгIай Iадатах? Аьннар аьннача а долаш, шоашта хIама а леладеш, долчох кхоачам а беш бахача наьха саг йоалаяр эггара дикагIа да тахан латтача хана, хьалха а хиннад из ишта. Бусалба динцеи, гIалгIай Iадатацеи бахаш болча наьха саг йоалайича цох беркат даргда. Цудухьа, наьнага а наьна-наьнага а хьаже йоалаю вай саг, овла цIенагIбар хилийтар духьа. Араюккъе гIолла, ер мегаргья сона аьнна йоалае йиш яц саг. Ше цунца ваха везалга а ховш, тIехьагIа цунцара къаста везаргвола вай хьоахадаь бахьанаш доахкий а хьежа лаха еза саг къонахчо. Йоалаеш йола саг е дикача тайпан хила еза да а, нана а, фу а, шура а дика долаш, е хоза хила еза, е дика оамал йолаш хила еза из. Бакъда эггара дикагIдар да ший динах яшаш йола саг йоалаяр. ХIана аьлча, Дала яхар деш йола кхалсаг во хила йиш яц.
— Тахан саг хьа а йоалаяь, бахьан моллагIа дале а йитача, цун дезал бале уж мичахьа хила беза, даьца е наьнаца?
— Уж дезал хила беза наьха вахара хьалага хьежжа. Нагахьа санна йита сесаг маьре а ца йодаш, сай берашца яхаргья со яхаш яле, цун Iалашо е езар цун хинна мар ва. Ший сих даьннача берашцара нана а къоастае бокъо яц цунна, цо берашца яха чам ба ший яхе. Ший бIарг Iунал долаш, ший доазон тIа цхьаннахьа цIа а даь Iохоае еза цо из, бераш эггара зIамагIдар кхелаталца. Цунца вижа гIатта а йиш яц цун, хIана аьлча мах хаьда ба уж.
— Нагахьа санна йита йоацаш йола сесаг дагадоацаш цIаьхха лай, даьл совгIа цу берий доал де йиш йий кхыча сага?
— Нагахьа санна берий нана енна мар висавале, берий доал де йиш йолаш я цу берий наьна-нана, дас шоллагIа саг йоалаяь яле а еце а. Вахара хьалага хьежжа да из, гIалгIаша чIоагIа вIашагIделлад из гIулакх. Нагахьа санна бераш наьна-нана йолча а долаш цун уж леладе таро еце, цу берий даьша кхоачам лоаттабеш хиннаб, шоай берашта хIама эшаргдоацаш. Бераш, даь-воша волча е даь-йиша йолча кхеде а мегаргда. Берашта хало хургйоацача тайпара уж дизза кхувргдолаш леладаьд из гIулакх хьалха. Тахан а ишта хила деза.
— Нагахьа санна даи-нанеи къаьста, цар, бераш ше-ший да яхаш къувсаш хилча фу де деза, укхаза хьанца Iе дезаш да бераш?
— Хьалха хиннари, тахан латтари хувцаденнад хьал. Цхьаболчар мари сесаги къаьстача духхьал футтаре лелаяр духьа къувус. Бераш тайпан да, е цIен да яхаш къувсаш хул. Шоай цIа а долаш, тайп а долаш да уж, цудухьа, дас дIанийсде дезаш да уж бераш. ЦIен корта хилча цо футтаре лелайойтац, бакъда, вайна хала хете а уж дай тахан биса бац вайна. Цудухьа хала вIашагIаелла гаргалол йоха а йий уж берилгаш къувсаш царга бала бахьаш цар психика толхаеш гIулакхаш леладу вай. Футтарен тIа гIолла кегаду вай дезала гIулакх.
— Хьога хаьттача фу бахьан да уж дукха къастараш нийсдалар?
— Иманах, исламах, дай Iадатах хIама дисадац. Из дIадаьлча деррига талх. Тхьовра вай лакхе хьоахадаьр дари, саг мишта лаха еза аьнна. Из нийса ца хилча хьахулаш да уж къастараш а, белхамаш а. Даьш хьалха деш хиннача тайпара доал диц хIанз дезалашта. Мар сесаг къовсабелча уж тайсе бут вай, товргбар уж-м аьле. ОарцагIвала веза массавар а. Цу гIулакха лерхIамаш дIадаьннад, цудухьа кагий нах къаст.
— Йитачул тIехьагIа, нана маьре яхаяле а еце а, цунна бераш бIарг ца дайташ, цох во къамаьлаш дар доагIаш дий Iадатаца?
— Хьалха оалаш дар шури, фуи аьле. Шур нана я, фу да ва. Цудухьа цхьаккха дича а бокъо яц кхалсаг гIалат яьннаяр аьнна цох бераш къехкаде. Бокъо мичай ший берий наьнах во къамаьлаш де. Цун Iодаьча берий нана еций из, мичча тайпара яле а. Кхалсаг гIалат а яьнна йитай, бакъда цох бераш лечкъаде, из царна гоамаялийта мегарьяц. Вай хьоадаь бахьанаш долаш из йитаяле а, бераш наьнах къестадеш хиннадац къестаде йиш йолаш а дац. Хиннача мара найцал лела ца дой а, бераша ноанахой болаш хила беза, уж царцара къоастабе мегаргбац. Къамо ишта оттадаь Iадат да из, дукха шершка хьалха денз хьадоагIаш.
— Со кхы яхаргьяц аьнна кхалсаг кулг а тасса цIаяхар мишта лоархI вай?
— Iа яьча гаргалонга хьежжа да из. Саг хьайолаялехь хьалха цар хьал тахка деза, цун дай, ноаной малаш ба а хьежа е еза из гаргалол. Хьалхе тохкам а ца беш миччара моллагIа саг Iа хьайоалаяьяр аьнна доалаш дац из. Ший хьал довза а довзаш, шийх тарача наьха саг йоалае еза сага гIулакх талхаргдоацаш. ТIаккха цигга шура а гучайоал, фу а гучадоал. Дино а ма йоахий саг йоалаеш хилча цу наьха хьал тахка, уж фу нах ба а хьажа.
— Нагахьа санна йитача кхалсаго, со маьре а гIоргьяц, со сай бераш кхе а деш царца яха а йоал, акхарна а сона а Iалашо е яхе из де декхар вий да?
— Ва. Ший коа. Ший бIарг тIакхоачаргболча ший тайпан е цIен доазув чулоацача цун фусам Iалашъе еза. Цо шийх ма къоастаде яхе, бераш къоастаде йиш яц. Бакъда, кхычахьа кхыча юрта е ший дай бахача юрта цо е яхе Iалашо, цига из кхоачашде декхар вац берий да. МоллагIча кхалсага наьнагара дукха хIама доагIа, из я дукхадар дIанийсде дезар. Мегаргдац ший йоIа мел аьннар деш, цун га даха. Маьре дIаяхаяле цига яллийта еза из хало дале а. Вай дай кица да, «Мар воаца сесаг нувх я», яхаш. Из кхалнаха кхеллад, кхалсаг ший мараца яхар ловш.
— Мари сесаги раьза а болаш бахаш хилча, маьра даи-нанеи юкъе а лелхаш хьай сесаг йита яхаш хилча фу де деза?
— Да а нана а хьаькъале бале уж царна юкъе баха йиш йолаш бац, тхьовра вай дийцача кхаь бахьанех хIама цига деце. Уж шоашта бахаш а гIадбаха хила безаш ба да а нана а. Исти хала бале а, эсала бале а са а детташ дукха къонахи лийнаб вайна. Сесаг Iаьхара яр аьнна, багенна хала яр аьнна йита бахьан дац.
— Нагахьа санна йитачул тIехьагIа кхалсаг шийна кхычахьа маьре йоде цунга бала бар миштад?
— Йита сесаг хоадаяь хIама мо йита еза. Нагахьа санна ше дехке варгвале саг ца юташ Iе веза. Хьайоалае цаI, шиъ, кхоъ, йиъ. ТIаккха ховргда хьона хье фу къонах ва. Нагахьа санна Iа йитаяле, цунга маьре ма гIо яхар харцахьа да, хьа доалара яьнна саг я из, Iа йитаяле. ВIалла хIама дац, маIача сага шийна шиъ-кхоъ саг йоалаяьяр аьнна. Кхалнах эгIазъаха безаш бац. Хьайоалаяйта марага цун езе саг. Цо саг йоалаяьй аьнна эгIаз ма аха. Нагахьа санна мара саг йоалаяьй аьнна эгIазъяха кхалсаг цIайодаш яле цох эхь дац.
— Баркал хилда хьона, Борис, тха хаттарашта жоп даларах.
— Баркал хилда шоана а, аьттув хилба балха тIехьа.

Матенаькъан Илез

№ 125 (12260), шинара, 27 август, 2019 шу / вторник, 27 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *