ДукхагIа гIалаташ ду моттигаш

Школе деша ухача бераша, бе-бе Iилмаш Iомадеча хана, белггалара гIалаташ ду. Царна юкъе да гIалгIай меттала йоазув деча хана нийслураш а. Тахан са дувца безам ба цареха, иштта сихагIа дIадахара фу де деза а. Цхьаволча сага оалаш хаза йиш я, хала мотт ба гIалгIайбар. Хьо дIахьежача, цу сага цIагIа наьна меттала яздаь цхьа книжка хилац, цIагIа дукхагIа дувцаш дола къамаьл эрсий меттала хул. Даьра хIаьта цу тайпарча хьалашка вай мотт атта Iома ма лургбац. Iилма да из, шийна чудоагIаш дуккха чоалхне доакъош а дола. Карарча хана цун Iилман къайле доккхача къамий меттай яр санна я. Мотт дIабувца а язде а ховргдолаш дуккха къахьега деза.

Эггара хьалха алапаш ха деза. ПхелагIча классе чу а ваха, гIалгIай мотт дика хой шоана, яха хаттар делча; из хац оалаш бер хилац.
-Хов, — оал цар.
-Масса алап да вай метта алапатаца? – хаттал оаш.
Дуккхабараш из ца ховш ба. Ткъаьннена юкъе 1-2 хул из нийса хьаала ховш. Вокхар гIалаташ ду. Иштта харцахьа дувц цар шолха алапаш а. Цхьанне кхойтта оал, вокхо итт оал, иштта кхы дIахо а. Нагахьа санна алапаш царна ховш ца хилча, мишта дешаргда цар, мишта бергба цар йоазон болх? Во бергба. Уж алапаш дIа а яздаь, цар белгалъю оазаш нийса хьаала хала хул цхьадолча бера. Къаьстта цар тувлъераш я кх, къ, кI яха оазаш. Алапаш дIаязде хойя а, цар белгалъю оазаш нийса хьаала вIаштIехьадалац цар. Дукха тувлъерех я аь, я яха оазаш. Хьожаргда вай мишта хул из дешархоша деча балхаш тIа. Воккха саг язде дезаш моттиг хуле, воккIа саг язду, мерза кхор язде дезача, мерза кIор//къор яздеш нийслу. Яздаь даьлар хила дезаш моттиг хуле, цхьачар яздя дялар язде тарлу. Царех тарра кхы дукха гIалаташ де тарлу дешархоша, шоай ханнахьа алапаш а цар белгалъю оазаш а лерттIа цаIомаяр бахьан долаш. Диъ шу даллалца юхьанцара школа лоархI, пхелагIа шу доладелча кхойтта гIалгIай алап ца ховш дола бер е могаш доацаш хила деза, е геттара мекъа а цIагIара тIахьожам цхьаккха тайпара боацаш а хила деза.Дешархо дика дешаш хилара керттера бахьан да, цо чIоагIа къахьегаш хилар, ше леладечох цIенхашта гIулакх а хеташ.
Цхьаболча даьша-ноаноша хетташ нийслу:
-Бер дика кхетац гIалгIай меттах, из сихагIа Iомабергбола хIама мишта дергдар?
ГIалгIай кхойтта алап, эрсий алапех хьа а къоастадаь Iомадеш хилча, сихагIа карадерзалургда. Дерригаш цхьана Iомаде гIерташ хилча, из болх геттара бIаьхлу. Эрсий алапаш цар эрсий мотт яхача урока тIа а Iомаду. Цудухьа дукхагIбола теркам гIалгIай урока тIа вай I3 алапа тIабахийт беза. ТIаккха нийслургьяц эрсий алапаш ха а ховш, гIалгIай алапаш ца ховш йола моттиг. ВIалла ца Iомадеш дита-м йиш мичай эрсий алапаш а, хIаьта а дукхагIдола хьинар халагIдар Iомадарá дIадала деза. Арахьа деша даьгIа, цIаденача бера къаьстта а теркам тIабахийта хьеха безаш хул наьна мотт. Цунна лаьрххIа гIалгIа алапашца долалуш долча дешаех латта дошлорг оттаде деза.Из эггара хьалха де дезарех да. ШоллагIча аргIагIа берага цIагIа дешийта деза гIалгIай меттала яздаь книжкаш. Цудухьа хила деза уж цIагIарча библиотекаца. Масала, школе дешаш бер долча сага эхь да берашта лаьрхIа А. Ведзижевс, С. Чахкиевс, Г. Гагиевс, И. Дахкильговс, кхычар яздаь книжкаш цIагIа цахилар. Тхоца балха яр цхьа къаьна хьехархо, цо болх баьбар Шолжа-ГIалий тIарча школашка, вайцигарча кадетски корпусе. Цо массаза оалаш дар, дийнахьа цхьа оагIув йийша а, исбахьален литература дешийта деза берага. Цунга хьежжа мара мотт шаьрлуц, къамаьл дIегIаахац, йоазув шаьрлуц. Дукха дешаш долча бера йоазув а сихагIа IоцIенлу гIалатех. КхоалагIча аргIагIа, цу бераца дешай а дукха йоккха йоацача текстех пайдап эцаш диктанташ язде мегаргда цIагIа.Яздаь диктант текстаца дуста а дусташ хьагучадаха мегаргда беро ду гIалаташ, гучадаьхача хьаIомадайта а мегаргда. Юххера а, беро шоашта цIагIа бе болх беннабац аьлча цох ма теша, хIара урока тIехьа параграф, цунца ювзаяь упражнени лу царна. Уж цо мишта кхоачашъю хьажа веза. Уж диъ хIама хьаде моге, бера дешар дикка тоалургда. Цох шеко яц.
Лакхе бийца болх бича а, деррига гIалаташ цхьан дийнахьа дIадалац. Из йIаьххача хана лаьрхIа гIулакх да, шерага шу мел доал, бера ханага хьежжа, чоалхнегIа а хулаш. ДIахо а диктанташ тIа, сочиненеш тIа, изложенеш тIа гIалаташ нийсдала тарлу. Фу тайпа гIалаташ хул уж? ХIара четверть чакх мел йоалача хана. диктанташ яздайт дешархошка. Iомадаьр цар мишта кхетадаьд тахкар духьа. Царех йола отчёташ канцеляре дачуяла декхарийла ба хьехархой. Из болх беш дика хьагучадоал малагIа тайпа гIалаташ ду бераша шоай йоазон балхаш тIа. Каст-каста цар харцахьа язъерех я дешхьалхенаши дештIехьенаши. ДIахетта язъе езар къаьста язъеш нийслу, къаьста язъе езар хьахотташ хул. Масала, уж хила тарлу укх тайпара: цIентIа (цIен тIа), кадачу (када чу), лоамашкада (лоамашка да), юха венав (юхавенав), кIалтIа ваьлар (кIалтIаваьлар), царех тарра кхыдараш. Дешхьалхе деша хьалхеи дIахеттаи язъе еза, дештIехье деша тIехьеи къаьстаи язъе еза.Из бокъо Iомаю пхелагIча а, ялхлагIча а, ворхIлагIча а классашка. Кхаь шера Iомайича-м ха мегаргда, уж нийса мишта язъе еза. Иштта дукха деча гIалаташта юкъе да дифтонг оа. Книжка тIа аьннад, хьа мел хозача Iоязде деза оа, диъ дош да из язде ца дезаш: доккха, воккха, боккха, йоккха. Уж диъ дош Iомадаь вала ца могаш, школа яьккхе дIавода хийла дешархо. Из деций докккха хIама. ГIалаташ деш йолча моттигех я ь хьарак яздар. КIаьдал хьахозе а. цхьаннахьа ма язде кIаьдал белгалъеш дола хьарак. Иштта да из хьарак вай метта. Къоастора ь хьарак санна лел из. Дешархой кегабаьраш вай цхьабола къабеннараш ба, шоашта юкъе Iилманхой а цхьабола йоазонхой а болаш. Царех цхьаболчар ладувгIац метта бокъонашка, шоашта бакъахьа хеттача тайпара Iо яздийя, хьаарадоах шоай книжкаш. Цхьаннахьа иштта язду, вокхаза вешта язду. МоллагIа а тувллургволаш да цу хьаракаца дувзаденна вай метта юкъе этта хьал.
Къаьстта дукха гIалаташ ду дешархоша лакхе хьоахадаьча шолхача алапашца. Ши шолха алап вIашагIкхийтта моттиг я цар эггара чIоагIагIа саготдер. Ши шолха алап е ши шола шолха алап вIаший юххе латташ хуле, хьалхарча шолхача алапа хьалхара алап мара яздиц: чIкъаьра (чкъаьра), тIкъам (ткъам), духьхьал (духхьал), шакхкхе (шаккхе) – иштта я уж яздарца ювзаенна бокъо.
Цхьаццадола цхьалха алапаш харцахьа язду цхьаболча дешархоша, у язде дезачо о язду, о язде дезача у язду: суна (сона) хьуна (хьона), боц (буц), мох (мух). Мукъазача цхьан алапах латташ дешаш дац вай метта, бакъда дешархоша шоаш хьаду уж а: с (са), б (ба), в (ва). ХIана нийслу уж тайпара долча аттача дешашца цу беса гIалаташ? Укхаза жоп цаI да, хIама Iомадеш боацилга, дешаш боацилга да из, кхыдола бахьан сона гуц.
Къаьстта дувца дезаш да аьнна хет сона стилистически гIалаташ. Уж эрсий метта а вай метта а диъ тайпара хул. Хьалхара тайпа гIалат да, нагахьа санна цхьан предложенена чухьа, вIаший юхе латташ, цхьатарра маIан дола ши дош хуле. Дувцар чIоагIдергда вай масалаца. Хьаэц вай укх тайпара предложени. Бийса баьде, Iаьржа енаяр. Баьде, Iаьржа яхараш синонимаш хулаш дешаш да, цар маIан цаI да. Цудухьа царех цаI аьлча кхоачам болаш да укх предложенена чухьа. Шаккхе дуте, цох хьахул стилистически гIалат. ШоллагIа тайпа стилистически гIалат да, дош харцахьарча маIане юкъедоаладаь хул. Масала, кIаьнка каьхат, кагдаь, Iокхессар. Каьхат эттаде, дохаде, хьоарчаде йиш я, бакъда кагде йиш яц из. КхоалагIа тайпа стилистически гIалат лоархI, дош из лела йиш йоацача стиланна юкъедихьа хуле. Из дика гуш да укх предложенеца. Унахочун кита тIа кулг IотIадиллар лора. Укхаза кита тIа яха дош юкъедихьад публицистически стиланна, ше бувцача метта стилацара дале а. Цох а стилистически гIалат лоархI. Юххера, диълагIа тайпа гIалат да, нагахьа санна хIама сов хозде венна, йоазув деча сага ийрчадоаккхе. Хьожаргда вай укх предложенега. Отара тховна кIалха боаллар, Iаьржача хьоарах даь чIорак мо, Iаьржа бIы. Из бIы геттара хоза хьахьокха венна, ше дувцар геттара ийрчадаьккхад из предложени оттаяьча сага.
Геттара дукха гIалаташ ду сецара хьаракашца дувзаденна. Бакъда эггара дукхагIа уж ду тIадам запятой яхача хьаракаца. ДоагIача из Iоувттадеш цхьа Iилманхо, хьехархо, журналист нийсвеннавац сона, школе Iомадеш дале а. Оттадича а ца оттадича а мегаргдола хьарак санна лоархI из цхьаболча наха. Из царна хеттача тайпара дац. Нагахьа санна чоалхнеча предложенена чуйоагIача цхьалхача предложенешта шоашта чухьа запятой хуле, уж вIаший къоастаеш тIадам запятой оттаде деза. Из бакъдеш я ер предложени. Баьцаш, зизаш бIаьсти тIадоал; сомаш, баьцадаараш аьхки кхач. Нагахьа санна тIадам запятой вай ца оттадой, деррига кегалу укхаза. Лакхе йоалаяьр чоалхне-цхьанкхийтта предложени я. ТIадам запятой чоалхне-карарча предложенена чухьа а оттаде дезаш хул. Хожаргда вай цу тайпарча предложенега а. Со араваьннача хана; ара догIа, лоа делхар. Ер шийца хана тIатоха дакъа долаш йола чоалхне-карара предложени я. Керттерча предложенена чухь запятой я. Из бахьан долаш кертереи карареи предложенеш шоайла тIадам запятойца къоастае еза. Дукха хала хIама дац ха дезар а де дезар а. Амма из деш саг сох хIанзалца кхийттавац. Кхыметтел вай литературан классикий йоазошца а доацаш да из хьарак. Каст-каста увттадора из журналиста Абадиев Бека, бакъда цунца болх баьча наха из цо харцахьа увттадерг лоархIар. Хетаргахьа, вай метта синтаксис дика Iомаеш бац йоазонхой а журналисташ а. Цудухьа дувлийт цар цу тайпара гIалаташ. Шоаш язде болабалале Iо а хайша, цар лерттIа мотт, цун йоазон бокъонаш хьаIомайоре, из хургдацар. Поэташ, прозаикаш, драматургаш хила безам болаш дукха кагирхой ба вай, цар дукхагIчар наьна меттала а язду, шоашта из лерттIа ца хойя а. Цкъа хьалхагIа мотт Iомабе вай, тIаккха дергда вай йоазош.
Шоашта мотт цахара бехке школе из кIезига Iомабар, урокашта лаьрхIа ха кIезига хилар да оал цхьачар, шоашта тIера бехк дIабаккхар духьа. Аз из мотт хьеха 25 шу гаргга ха я, цу меттаца болх бу 40 шу гаргга ха я. Сога хаьттача, тахан школе луш йола урокаш кхоачам болаш я, из дика Iомабара а йоазонца шаьрвалара а, нагахьа санна цу ханах хьехархочо а дешархочо а боаггIача тайпара пайда эце. Аттам-м даьра да, книжка тIа IотIа а ца хьожаш, урокаш кIезига хул тха оалаш. Мотт, цун кIоаргенаш йовзара; къахьега деза. Школе урока тIа а цIагIа чувахача а хьега деза къа. ТIаккха цIийвала везаргвац ше бувцача меттах.
Кхыча сецара хьаракашца ду дешархоша дукха гIалаташ. Царех да тире, дефис (лоаца така), къовлоргаш, кхыдараш. Сона дагадоагIаш, юкъейоалаяьча предложенеца оттадаь тире дайнадац сона хIанз тIехьа тIакхийнача журналисташа. Хьалха хиннача къаьначар-м леладора из хьарак. Цо хозъю, нийсъю предложени. Цхьа предложени тохкаргья вай. Тхацига — из дар мархий бетта – мовлат деша нах гулбеннабар. Кхыча хьаракел дикагIа тов укхаза дIаьха така (тире). Иштта мара пайда эцац къовларгех а. Уж а овттае йиш я юкъейоалаяьча предложенеца. Цу гIулакха цхьаькха предложени язъергья вай. Дешархой (верригаш шовзткъа саг) лоамашка бахаб. Нагахьа санна тире, къовларгаш хоза ца хете; юкъейоалаяь предложени зама (запятой) тохарца къоастае йиш я.
Лоаца така увттаде дезаш дукха моттигаш нийслу вай метта юкъе. ТIеххьара арадаьннача книжка тIа мара, школе Iомадеш хиннадац из хьарак цхьаь-цхьан книжкага гIолла. ИйслагIча Iомадеш долча Оздоев Iадразкъий ИбрахIима книжканна из хьарак юкъедахьийтар со ва. Из ца хилча дукха моттигаш кIалъюсар вай. Масала, цхьан деша маIан лу дакъилгаш дIакъоастаде деза лоацача такаца: аьлар-кха, воагIар-те, делхий-хьогI, хьожаргвий-теш, сога-ха, и. кх. дI. Дефис оттаде деза чоалхне цIердешаш (да-нана), чоалхне белгалдешаш (цIе-сийна), хетаре таьрахьдешаш (ши-кхоъ), оттама цIерметтдешаш (са-сай), чоалхне куцдешаш (гайна-ганза) яздеча хана. Кхы а я из хьарак оттаде дезаш йола моттигаш. Уж хьаIомае еза, дийша саг хила безам болаш волчо.
Ши тIадам оттабеш а дувлийт хийла гIалаташ. НонагIа уж Iо ца увттадеш дут чоалхнеча предложенешка; чудерзора дешаца. Нагахьа санна чоалхне карара предложени хоттаргаца, сказуеме кепаца бувзам оттабаь еце, из бахьан тIатоха предложени яле, ши тIадам оттабе беза. Тхо тика чу чудитанзар: хIама дуаш бар уж. Укхаза хьадоаладаьдац бахьана хоттарг хIана аьлча, цудухьа оттабаьб ши тIадам. Из хоттарг цига лаьттадаларе, запятой оттайича кхоачам хургбар. Иштта ши тIадам оттабе беза, керттерча предложене аьнна хIама дизза а доацаш, из дIакхоачашдеш цунна тIехьа цхьаькха предложени хуле. Ма доккха хIама дар цIермашина чу даьллар: маймала гонахьа гулденнадар дукха бераш!
Цхьайолча хана гIалаташ де дешархошта гIо деш хул вай йоазонхой, дешара министерствон болхлой, Iилманхой. Из мишта хулаш да? ЛерттIа метта бокъонаш ховш воацача йоазонхочо, гIалаташ долаш, арадоах ше яздеш дола книжкаш. Уж Iодийшача, цар даь гIалаташа хьаIомаду бераша. Нагахьа санна цу тIа харцахьа кIаьдал белгалъю хьарак увттадаьдале, дешархочоа мотт из иштта хила деза аьнна. Школе ма увттаде оал ь хьарак, хIаьта йоазонхочо из увттадаьд. Бера уйлаш кегаю цар. Иштта кхыдола гIалаташ а ду йоазонхоша, цунна дола бахьан да, арадалале мотт ховча сагага дIа денна, цар уж хьатоадайташ цахилар. Шоай грамматика, шоай арфографи, шоай пунктуаци лелаю цар. Экзаменашта лаьрхIа тексташ эшаш хуле, министерствон болхлоша цу книжкаш тIара ксерокопеш хьа а яьхе, дIа-юха йохьийт школашка гIолла, шоай мел дола гIалаташ а тIехьа. Иштта мегаргдац. Школе дIаяхьийталехь, гIалаташ хьа а тоадаь, яхьийта еза уж. Уж мел дола зуламаш воаш хьа дийя, цецдувл вай, дешархошта язде хац, цар гIалаташ ду, яхаш. Цхьаькха цхьа хIама а да. ГIалгIай меттаца болх а беш, бI, дI, жI, зI, йI, нI шолха алапаш да е дац ца ховш нах ба вайна юкъе. Цох ца йича, сенах ергья тамаш? ГIалгIай меттаца болх бе ловш хилар дика да, бакъда, цунца болх бе волавалале, хьаIомабе беза из.

С. Арчаков

№ 127-128 (12262-263), шоатта 31 август, 2019 шу / суббота, 31 августа 2019 года

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *