Берашта хетадаь вахар

Вайна бий а ца ховш, дукха дика нах боахк вай юрташка. Шоаш бахача моттигашка накъабоалаш, юртахой охлой болаш, гIалат ца доалийташ чакхбоал уж, бахаш йоаккхача хана. Цу тайпарча цхьан сагах дувца безам ба са укх йоазонца. Университет яьккха, Сурхо тIарча №2 йолча юкъерча школе гIалгIай мотти литературеи хьеха со дIахьожаваь хьалхара шу дар из. 1980 шера 1 сентябре балха араваьлча, эггара хьалха сона байзача Сурхо тIарча нахах цаI вар Нальгиев Ювсапа Мухьмад-Cалим. Из сол дикка воккхагIа вар. Тхона юкъера башхало 22 шу хиллал яле а, цунца къамаьл деча хана, паргIата а атта а хулар сона, ше везавалийта ховш из хиларах. ХIаьта берашта из мел дукха вийза хургва-м дувца а дезац. ХIара дийнахьа яхар санна, школан тховна кIалха гуш, дагардар дувцаш-оалаш дIахьора оаха цига йоаккха ха. Бакъда геттара йIаьхача хана дагIа йиш хилацар, хIана аьлча хьехархочун де дезаш дукха хIама хулар: урок ялар, тетрадашка хьажар, даьшца-ноаношца къамаьл дар. Вешта аьлча, даим дIаада везаш дар тха вахар. Из наха дукха везаш хилара белгало яр, новкъосташа цох Мухьмад яха йоккха цIи а ца йоаккхаш, Салим оалаш хилар. Из ше санна кIаьда а дега безаме а хеталора цох тилла из цIи.

ДукхагIа цо хьехаш хиннар математика оалаш дола Iилма дар цу хана. ЙоккхагIйолча классашка кхыбола хьехархой бар, хIаьта зIамагIйолча классашца болх беш вар Ювсапа Мухьмад-Салим. Наггахьа хьехархо мара вагIацар школе, бе боаллаш тIормиг болаш, цIагIа кийчдаь, берашта довзийта керда хIама дахьаш. Бакъда Мухьмад-Салима кара тIормиг хургбар массаза а лелабеш. Цу чу книжкаш, тетрадаш, урока тIа эша кхыбола гIирс лелабора цо, бокъонца волча дешархочо лелабеш санна. Эггара хьалха тIормиг лелабе со Iомаваьр а из вар ала мегаргда. Школа яьккхача денз, тIормиг лелабеш Iаьдал дацар са. Университете дешаш, дукхагIа папкаш леладора. Цхьан дийнахьа Нальгиевс аьлар:
-Сали, тIормиг бий хьа?
-Лелабац аз. Папка тоъаргйолаш да са гIулакх, — аьлар аз.
-МоллагIа хIама Iочуйолла а дика ба хьона. Сога цIагIа ба дипломат, аз кхоана Iобахьаргба хьона.
Ма ба аланзар аз а, хьажа ловра сайна хьехархочо могабер фу тIорми ба. ШоллагIча дийнахьа ши тIорми бахьаш вера Нальгиев. ЦаI шийна бенабар цо, шоллагIбар – сона. ТIоарсках бича санна, баьде-IажагIа бос болаш, сага лелабанза цIенна дипломат бар из.
-Хьажал, во-м бац. Каьхаташ иштта дIа-юха кхухьачул, дуккха аьттув болаш да хьона укх чу леладича, — аьнна, хьабийлла, дикка хIама чухувшаргйолаш из болга гойтар сона воккхагIволча новкъоста.
-Дика тIорми ба ер-м, нагахьа санна укхан мах Iа дIаэце, дIахьоргба аз, — ала дийзар са, гIулакхаца волча новкъостага.
Цу хана денз, школе айса болх беш яьккхача дукхагIйолча хана, тIормиг лелабаьб аз. Духхьал урока планаш, массехк книжка Iочухийша ца Iеш, Мухьмад-Салима бенача тIорме чу Iочухувшар бIарчча термос а. Из бахьан долаш, урок яьлча дIайха чаь пела мала а вIаштIехьадоалар.
Ювсапа Мухьмад-Салим зIамига волча хана денз дукха хало лайна, саготонаш яйза саг хиннав. Из ваь хиннав 1936 шера Сурхо тIа. ХIанз мо доккхий цIенош, кхыча паччахьа кара хьаяь машенаш еце а, нах хоза, маьрша боахкаш ха хиннай из. Кердача Iаьдало хьаяь школаш, наха юкъе даржаш латташ дунен дешар хиннад. Хьал-таро а во хиннаяц цу юрта баьхача наьха. Шортта жа, доахан, говраш, хьажкIа йолаш баьхаб дукхагIбараш, моцал фуй ца ховш. Из гургда вайна, мохк бохабале дIаязбаьча хIаране боахамга хьежача. Дешара тIакхувш а хиннаб цу хана Сурхо тIа баьха нах. Эггара хьалхара гIалгIай «Абат» яздаь саг а цу юртара хьаваьнна хиннав. Из (Цокиев МурцаIал) вайна массанена вовзаш ва. Школа хиннай болх беш. Цига хьехаш хиннача цхьаболча наьха цIераш, наха ювцаш хеза, йовз сона. Берашта хьехаш хиннав Исмейлнаькъан Шовхала Сулумбик, Исмейлнаькъан Висангире Увайс. ТIеххьарвар вайцара къаьста цхьа кIира мара хургдац. Дуккхаза вена, школе дагIача берашта хьалхашка къамаьлаш деш а хилар из ше лелача хана. ХIаьта Нальгиева хьалхара хьехархо хиннав Долгиев Сулумбик. Из воккха саг а дика дагавоагIа сона. Ткъо шу хьалха со Сурхо тIарча ООШ балха венача хана, дика лелалуш вар из, каст-каста автобуса чу го йиш яр къоано. Мухьмад-Салима кхел, вахар дуккха дикагIа хинна хургдар аьнна хет сона, из даькъаза 1944 шу хиннадецаре. Хьалхарча классе деша а ваха, дуне хоза а сийрда а хеташ, ваьллача кIаьнка сигале Iаьржъю, дег тIа баьде морх оттаю шийлача февраль бетта денача кхаьрача дено. Хетаргахьа, цигара хьадоагIаш хила деза вай къамо кхаьра ди аьттув беха ди санна лоархIаш хилар. Iалама наха оалаш да, кхаьрача дийнахьа наькъа ара ма вала, лоархIаме гIулакх дIа ма доладе, хьакима тIа ма гIо. Нальгиева а, из санна долча гIалгIай эзараш долча берий а аьттув бохабаь ди хиннад 23 февраль. Казахстана Карагандинске областа Шетский района Агадырь яхача юрта кхоач из. Цига даьккхача дIаьхача 13 шера дукха харцо ла йийзай цун. Бакъда царна юкъе а, ла эггара халагIа долаш, цунга дена ди хиннад из бойла висар. Вешта аьлча, нана (Албогачиев Эскхий Хьулимат) йоацаш вус из. Цар дезале дерригаш диъ бер хиннад, Мухьмад-Салим воацаш: Тамара, Роза, Султан-Мажит, Iийса. ДIахо дIайодача хана, нана санна цунга хьожаш, бера хьашташ кхоачашдеш, чакхъяьннай йоккхагIйола йиша Тамара. Сибрера цIабоагIача хана, цар да Мускхий Ювсап дийна вар. ХIаьта Мухьмад-Салим ше школе дешаргдар дийша ваьннавар. Шолжа-ГIалий тIа вода из, дезалах дIа а къаьсте. Цига дешаш а вахаш а 10 шу ха а йоаккх цо. 1959 шера лоаццача хана чакхйоахаш хинна, хьехархой курсаш йоах цо. Бакъда цар бокъо луцар йоккхагIча классашка хьеха. Юххьанцарча классашка болх бешше а, цо деш Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультете. Из цо заочно яьккхар. Мухьмад-Салим вар лохорча дегIара, кIи бос болаш саг. Жайнахьа эггара дикагIа могабаь бос ба оалаш хезад сона цох. Даим кийчвенна, дешархоша масал эцаргдолча тайпара хоза лелаш саг вар из. КIеззига сихо къамаьл деш, оамал яр цун, бакъда ше оала дош ладувгIараша дика кхетадергдолаш цIена оалар.
Болх болх ба, дезал дезал ба. Шолжа-ГIалий тIара Сурхо тIа цIавайя, лаьтта ийце, дай баьхача, ший вежарий бахача юрта ваха хов из. Эггара хьалха цо йоалаяь хиннай хIирашха саг, цо даь йоI-воI да Мухьмад-Салима. Уж арахьа бахаш ба. ГIалгIачо ваь Тимур яхаш воI ва, из Тюмене вахаш а къахьегаш а ва. Юххера цо йоалаяьр я Оздоев Ювназа Хьава. Цо даь воI-йоI да Нальгиева. Лидас университета доазол арахьара метташ Iомаду факультет яьккхай, яхаш а болх беш а Яндаре я. Батыра юридически факультет яьккхай. Из ший да ваьхача коа Iеш ва. ТIеххьарча хана, Сурхо тIа №3 йола юкъера школа хьаяьчул тIехьагIа, Ювсапа Мухьмад-Салим цига болх беш хиннав. Цига цо 2007-ча шергара денз, филолог хиларах тарра, эрсий мотти литературеи хьийхад. ХIаьта цо из дика хьийха хиларах шеко яц. Цхьабакъда цхьа хIама да укхаза белгалдаккха дезаш. Юрташка эрсий мотт хьеха хала да. Бераш, школе доагIаш, из мотт ховш хилац, из бахьан долаш чIоагIа къахьега деза, уж цу метта тIехьа ца дисийта гIерташ. Иштта къахьегаш вар аз вувца хьехархо а. Цунна тешал деш дар вай республикерча дешара министерствос 2006 шера 5 октябре арахийца хинна «ГIалгIайчен дешар» яха газет. Вайцигарча дикагIболча хьехархошта юкъевихьа, цу т1а кепа теха дар цун сурт. Цох даь дукха доккха доаца йоазув а дар цу газета тIа. Шийга деннача хаттара жоп луш, Ювсапа Мухьмад-Салима аьннад:«Карарча хана вахаш Сурхо тIа ва, болх цигарча №2 йолча школе бу. Сай балхах вашаш а, доккхал деш а ва, из хержа цIаккха дехке а ваьннавац».
Духхьал дика хьехархо хинна ца Iеш, дика лоалахо а хиннав из. Цунна юххе яхача Нальгиев Iалаудина ПаьтIамата йоах: «Сона дукха везаш даь-воша вар из. Цхьаккха хьарама хIама шийх хьахьокхадолийтаргдолаш вацар. Наха вас яргйолаш дола харцонца дувзаденна хIама а аргдацар цIаккха. Массаза бакълувш саг вар. Юхе бахача наха эшача гIулакха кийча вар, даим дикан тIа, вон тIа вар. Ший болх цо дика баь хургболга а хов сона».
Болх цо дика бора ала йиш йолаш ва со а, хIана аьлча цкъа цун урокага хьожаш, цунга ладувгIаш, бераша мишта деш, цун сий мишта ду хьожаш ваьгIав со. ЗIамагIйолча классе математика урок луш вар Мухьмад-Салим. Урок нийса луш хилча, цунна дуккха хIама чудоагIа. Масала, моаршал хаттар, вар-воацар малав хар, цIагIара болх тахкар, керда тема ювцар, из чIоагIъяр, бераша баьча балха мах бар, Iадика ювцар. Царех цхьаккха хIама дац, кIезигагIа е дукхагIа лоархIам болаш. Шедар урока тIа хила дезаш да. Бераша боккхача сакъердамца ладувгIар хьехархочо деча къамаьлага, шоаш а дакъа лаца гIертар, цо увттадеча хаттарашта нийса жоп луш. Цу заман чухьа е компьютер а, е интерактивни улг а, е кхыдола говзаме гIирсаш а дацар юрташкарча школашка. ХIаьта а ший хьехархочун говзалца, дешархошта пайда баргболча тайпара йора цо урок.
ВоIа Батыра яхачох, 2010 шу хьатIакхаьчача, хьалха белгалдоалаш ца хинна лазар хьов цун. ТIехьарча хана лергса дика доацаш вар из. Хетаргахьа, из а дувзаденна дар цун цамагарца. Пенсе вахá е балхара дIаваьнна, школанна хийраваьннача сага дог хIаьта а ший къахьегамца хул оалаш да. ЦIагIа вагIа сагота хеташ хул цу тайпарча сагá. Иштта сагота хинна хургья аьнна хет сона Мухьмад-Салима а, дуккхача хана берашца болх баьчул тIехьагIа. Укхаза дагайох Муталиев Хьаж-Бийкара «1-ча сентябре» яха байт:

«КIаьнк ва духхьаш школе водаш,
Цун бе цIе-кIай зизаш доахк.
Гуйран маьлхо берал хьесташ,
ГIа цо къонахчо мо боах.

Малх хьеж сийрда, фо да цIена,
Татане уд лоаман хиш.
Цун никъ даькъалабувцаш санна,
Оалхазараша лекх шоай йиш.

Цунна ховргда дакъа даккха,
Школе вода довза, го.
Ловча хилда дуне доккха –
Чулоацаргда хьаькъало.

Ях аз дагахьа, накха баьста,
Дег тIа дехкаш морса кулг:
«Айса йиа массе бIаьсти,
ДIалургьяр аз хьолла хург…»

Лораш лоархIабанзар цунна операци е. Нальгиев Ювсапа Мухьмад-Салим цу шера кхелхар. Тахан цун вежарех-йижарех цхьа Iийса мара висавац. Амма Мухьмад-Салима Iилмаш хьийха нах дукха ба Сурхо тIа, из дагавоагIараш а ба. Цар из цIаккха воча хIаманца хьоахавеш хезавац сона. Из да сага дунен чу дутаргдола рузкъа. Цо баьча балха мах беш, бе-бе совгIаташ тийннад Нальгиевна, цо школе къахьегаш яьккхача юкъа.

С. Арчаков.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *