Дош говза оалар цо

ГIалгIай мотт безаш, Iомабеш, бовзаш болча наха юкъе Гамботов Ахьмада Борис ца вовзаш саг наггахьа а хуле тамаш я. Цо дукха йоазош даьд, тайп-тайпара балхаш даьд, бакъда царех цхьаккха ца хилча а, цун цхьа дувцар кхоачам болаш да гIалгIашта цун цIи йиц ца ялийта. «Несий кIувс» яхаш да из. Эггара дикагIвола мехка йоазонхо Iо а хоаваь, укх темах дувцар яздел, аьнна, декхар тIадиллача; Гамботовл дикагIа цо из яздергдацар аьнна хет сона.

 

Цкъа-дале, наха эггара дукхагIа дагайоалла тема я цо хержар; шозлагIа-дале, мотт халкъачунца нийсбе йиш йолаш, сел хозача меттаца яздаьд  из. Несийнеи маьр-даьнеи юкъе юххьанца хулаш дола хоза гIулакх, цул тIехьагIа из ийрчадалар да йоазонхочо цу тIа дийцар. Нус а, 5 – 10 шу даьлча, енача хана мо мича хул. Иштта хувцаенна хиннай дувцар тIа ювцар а. «Лоаман Iуйре» яхача литературни альманаха тIа кепа теха хиннад из дувцар эггара хьалха. Цу хана денз, цу темах долча дикагIча дувцарашта юкъе долаш хьа а доагIа. Ше 5-7-ча  классашта дола диктантийи изложенейи книжка оттадеш, цунна юкъе из дувцар хилча бакъахьа хийттад Куркиева Совдата а. Айса гIалгIай мотт хьехача 7-ча классашка дакъилгаш Iомадича цох изложени язъяйта дагахьа, аз а белгалдаьккхад из. Иштта безам тIабодаш да Ахьмада Бориса даь йоазув. Къаьстта а хьоахаде деза, цо из геттара къона волаш яздаь хилар. Цох хов вайна гIалгIай зIамига саг наьна мотт дика ховш а говзаме йоазош кхоллаш а хиннилга. Из, ший боарамга диллача доккха дац, цудухьа деррига доаладергда вай укхаза. «Ше маьре йоагIаш, боргIилгаш тIалатта кIувс бенаб несо маьр-даьна.  ХьоашалгIа венача цхьан гаргарча сага, миштай хьа нус, аьнна хаьттача, кхы уйла ца еш, сиха аьннад воккхача сага: «Даьра, дика-м я, кхы дикагIа хила йиш йоацаш, сай  боргIилгаш ловзаеш, дIавагIа со-м  кIаьдача метта, вайна везачунга йоагIийла согара ха.

Цул тIехьагIа цхьа юкъ яьнннача гIолла, юхавенав хьалха хинна хьаьша.  Хьалха санна хаьттад цо: «Миштай хьа нус?» — аьнна. БоргIилгаш тIалаттача кIувсага дукха хьалхьежаш ваьгIа, гIийло аьннад воккхача сага: «Даьра, боргIилгаш зIокарч етта ма яьннай хIанз-м…»

Гамботов Борис ваь хиннав 1951 шера декабрь бетта 28 дийнахьа Кустанайски областа Орджоникидзевски района Ливановка яхача юрта. Из ваь хиннав Миндий Ахьмадеи  Ахильгов Солсбика Дугурханеи дезале. Вай мохк бохабале, цар дезал баьхаб Буро тIа. ХIирий мехкара телевидени йолчара дукха гаьна доацаш хиннад цар цIенош. Юха цIабоагIача хана, цхьоалагIча классе вагIаш, зIамига кIаьнк хиннав Борис. Из цIи цох тиллар мишта нийсденна хиннад аьлча, иштта цIи йолаш вола кIаьнк венна хиннав цар дезале, цу тайпара кхелхача сага цIи тиллача, саг дукха вах оалаш да. Цудухьа  аьнна хиннад цох Борис. Шоай хиннача фусаме цар баха вIаштIехьадалац. Бовзаш бола хIирий болча чубахе, цхьа ха йоаккх цар. Цигарча школе шин шера деш Бориса. Буро тара вахар кхы бокъолгахьа ца доалаш, уж лоам хьалболх. Ховш ма хиллара, Гамботов тайпан цIи язъяйташ бола нах Бейни, КашетIе яхача  лоаман юрташкара хьабаьннаб. Цига баьхаб Ахьмадеи Дугурханеи дезал а. Дикка боккха дезал а хиннаб цар.  Виъ воI кхеваьв цар: Мухьмад, Сали, Борис, Башир.

Иштта цу дезале хиннай кхо йоI: Лемка, Аржан, Люба. Борис кIаьнкашта юкъе кхоалагIа хиннав. Гаьна йоаццаш уллача ЖIайрахьа интернат яр, сона а дагадоагIаш. Цига ворхI класс йоаккх кIаьнка.  Лоаман хоза Iалам долаш моттигаш я уж, цхьан кIира совгIа ха йоаккхаш  со а  хиннав цига къона волаш. ХIаьта цига ваьхача Бориса уж моттигаш хоза хеташ хиннилга ха геттара а атта да. Цох лаьца цо дика яздаьд  «Маьтлоаме» яхача ший йоазон тIа. «Ахкан каникулаш чакхйоалаш латтар… КхоалагIча классе аз дика дешар бахьан долаш, са  воккхагIволча вошас Сале, аьннадар сога: «ЦIаькха говрашта, доаханна мотт хьакха тухан кхерий ийца се Маьтлоам водача хана, хьо сайца вугаргва».  Кхаь-йиъ юрта бахача наха баь барт бар, кIира цкъа, шоай аргIа хьатIакхаьчача, Маьтлоам тIа лакхе дажаш доахкача кагийча доаханнеи говраштеи тухан кхерий кхухьаргдолаш. Са воша цига ваха везаш йола ха хьатIа ца отташ, чIоагIа  сагота вар со, хIана аьлча, Маьтлоамах бIарг ца тохаш,  сай каникулаш дIаялар кхераш.  Са ираза, кастта хьатIакхаьчар веший аргIа а. Iуррехь, ди шийла долаш, вира кожа тIа тух чудоахка галеш IотIадаьхка, тхоашта юача хIаманна кхачеи  салтий флаьгаш чу хийи  хьа а ийца, наькъа арадаьлар  тхо.  Маьтлоам тIа  хьалбодача ах новкъа кхаьчача, боал ЖажагIа-хьаст, берда кIалхара гучадувлаш хий а долаш. Цига тхоашта Iохайша, салеIа, шийла хий менна, дIахо Маьтлоамагахьа урагIболабир оаха тхоай никъ.  Маьтлоама лакхе, хьалха нах текъа ихача, Маьт-Села тхо хьалтIакхаьчача, делкъа ха хиннаяр.  Цу юххе боаллар догIан хий хьаIовш хинна зIамига Iам.  Вошас сога дийцачох, Маьтлоам тIа дажаш мел хиннача хьайбаша цу Iам чура хий мелар, хIана аьлча кхы хий долаш моттиг яцар Маьтлоам лакхе хьайбашта хьогал йоае…» Кхы дIахо а да из йоазув, бакъда вай хьаийцача цу зIамигача дакъилго а хьахайт, мел хоза Iалам долча кхувш венав Гамботов. Уж бера ханара сурташ цун дагахьа дисад воккха хилча а. Цар гIо даьд цунна хоза йоазош де, ший дагалоацамаш дIаязде.

ЖIайрахьа ворхI класс яьккхача, Борис деша дIавода ший шучий баьхача ТIой-Юрта. Вай мехк дика бовзаш бола Арапиев Хьажбикари ХьажIумари цун наьна-йиший къонгаш бар. Цунца дувзаденна итт класс а цу юрта йоаккх цо. Гамботов деша вагIача хана, ТIой-Юрта цаI мара юкъера школа хиннаяц, из я цо яьккхар а. Цу заман чухь цу юрта гIалгIай мотт хьехаш хиннараш геттара чIоагIа хьехархой хиннаб. Масала, царех хиннав Осмиев Сосе Яхьья, Кодзоев Аюпа Iийса, царех тарра кхыбараш. Хетаргахьа, царгара Iомабаь хила тарлу Бориса лоамашка Iомабинза биса хинна гIалгIай мотт. Иштта ца хилча из Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте деша а вохалургвацар.  Ахьмада Борис со вIалла деша а вахале яьккха ваьннавар филологически факультета къаман отделени. ХIаьта а, аз дешача хана а, студенташа вувцаш, университете дагавоагIаш вар из. Массане а эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар дар, из чIоагIа наха тIера, бегаш болаш, догцIена саг хилар. Из ше сакъердаме саг воландаь, цунца дувзаденна анекдоташ а дар вузе гIолла лелаш.  Царех цаI иштта дар. Студенташа экзамен дIалу ди хиннад. НаIара юхе кхотабенна латташ хиннаб Бориса новкъостий, шоай аргIа хьатIакхаьчача чу а болхаш. Бедоаллаш оценкаш тIаувттаю книжкилг долаш, чура араваьннав студент Гамботов. Ше араваьнначул тIехьагIа, доккха са а даьккха: «МалагIа яр аз дIаенна экзамен?» — аьнна, хаьттад арахьа латтарашка. Вешта аьлча, Бориса ший новкъосташта белам баккха а аьнна хила тарлу цу тайпара хIама. Цо аьннадеце а, цунца дувзадаь хила а тарлу, из ше сакъердаме хIама дезаш воландаь. Кхы а дар цох дувца, студенташта юкъе лийнна беламера хIамаш, укх йоазон боарам сов боккха хилар кхераш, кхы дувцаргдац аз.

Борис, саг йоалаяьчул тIехьагIа, дас буввоаккх. ХIанз из а цун фусам-нана Евлоев Мухтара Марем а баха болх Пригородни района Чернореченское яхача юрта. Цунна юххе боахам булл цун вошас Башира а. Из  1978 -2014-ча шерашка  бокъонаш лораеча даькъе болх беш хиннав. 2005 шера полковник яха цIи елар цунна. Карарча хана республикерча ГАИ ветераний совета председатель ва. Цу юрта баьб Бориса дезал а. Уж ши йоI, кхо воI да. БоккхагIа мехкарий ба, Розаи Азаи яхаш. Шаккха лакхара дешар дийша я.  Къонгаш Абоезит (из бокъонаш лораеча органашка ва), Микаил (дошо медалаца школа а, тIаккха исторически факультет  а яьккха ва), Мустафа (Астрахански областерча Ахтубинск яхача гIалий тIа МЧС начальник ва)  яхаш ба. Вешта аьлча, хоза, беркате дезал ба Бориса шийна тIехьа битараш. ЦаI да бакъдолаш, даь-наьна хьехам хиннабецаре, уж иштта дика а, шоай гIулакх лелалуш а, мехка накъабоалаш а хургбацар. ХIирий мехка чуйоагIача юрта вахаш, цо болх бу Тарское оалача юртарча №4 йолча школан директор волаш, цул тIехьагIа «Дарьял» яхача турбазан керте латташ.

1992 шера дукха нах вахарах бехар шин къаман юкъе къовсам балар бахьан долаш. Цу хана шоай юртара арабовла безаш хилар Бориса а Башира а дезал. Иштта кхоач Ахьмада Борис Троицкая яхача юрта, гIалгIаша Эбарга-Юрт оал цох. Укхаза керда вахар дилла дезаш хул. Юххьанца из балха вода юкъерча школе гIалгIай мотти литературеи хьеха, тIаккха цох цу школан директор хул. Из болх Бориса 10 шера бу. Юртарча наха вовзаш, везаш вола  хьехархо депутаталла хержа а хиннав. Цо ше меттел, цун къонгаша а шоашта могаш дола гIо даьд юртара вахар тоадара. Цун воIа Абоезита  яхачох, шоаш бахача Братская яхача улицах хий, газ, никъ буллаш; дикка гIо даьд цар.

Гамботов Борис вар визза кхоллама саг. Из дIаийцавар йоазонхой, журналистий союзашка, каст-каста кепа еттар цун йоазошта «СелаIад», «Литературни ГIалгIайче» яхача журналаша, «Сердало» яхача гезето. Цо деш хинна берий йоазош дукхагIа Iаламца, дийнаташца дувзаденна дар. Масала, царна юкъе дар дувцараш «Къажкъайг»,   «БIарашдуарг», «Моцала таьзет», кхыдараш. Байташта юкъе я «Седкъарг», «Бов», «Богапхьид», «Була», «Нана-котам», «Готахьазилг», «Гила», ерригаш йийца варгвац. Йоазонхочо бераш Iомаду къахетаме хила, дийнаташца дика хила, царна гIулакх де. Цунна тешал деш я «Iажа га» яха стихотворени:

 

-Iажа гаьнилг,

ЗIамига гаьнилг,

ХIана латт хьо

Бухь чубаха,

Матаръяха?

-БIайха хьежача

Дошо маьлхо,

Лаьтта эттIоча

ЧIоагIача йIовхало,

ДогIа цаделхаро

Овлаш докъадеш,

Латт со.

Хи тIара кхухьаш,

Цхьан-шин кIира

ХIара Iурра

Цхьацца ведар

Iа хий тохаре,

Хьона доккха

Баркал оалаш,

Со, йоккха хинна,

Гуйре хьатIаеча,

Низ  дIакхоачачох,

Iа сайна даьча

ГIо-новкъосталах,

Дикача Iажий

Хьона сом бала

Хьожаргьяр со!

 

БоккхагIчарна лаьрхIа байташ а язъяьй Гамботовс. Царех цхьаяраш кепа теха хиннай «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала оагIонаш тIа. Царна юкъе я «Малав са гIалгIай», «Езача йоIага», «БIехал», «Лувкхера», «Хаьттар сога» яхараш. Цхьадола цун йоазош юкъедихьад школе Iомадеча книжкашта а.

2013 шера 1 апреле, дагадоацаш, цIаьхха валар нийслу йоазонхочун, цу хана из пенсе ваха вар. Ше валале, шийца болх беш мел хинна хьехархой къинтIерабаьха, чувена хиннавар из. Цун дезал карарча хана Эбарга-Юрта бах. ВIаший юххе вахача ший шин воIаца –Абоезитацеи Микаилацеи – Iеш я Бориса фусам-нана Марем. Уж бахача урам тIа 8-9 цIа мара дац. Во хургдацар цу зIамигача улицах Бориса цIи тиллача. Из дукха хала де дезаш хIама а дац. Цул совгIа, из вовзаш, цо санна гIалгIай мотт хьехаш болх баь ва цигара юртда Ханиев Iийса.

С. Арчаков

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *