Хьинар дола саг

Цхьавола саг хул ший дега цIеналца, оалача дешаца цу сахьате везаволийташ.  Цу тайпарча нахах ва Эккажкъонгий-Юртарча №3 йолча юкъерча школан хьехархо Албогачиев Сулейма Салман. МоцагIа денз зийна да цхьа хIама, цу юрта баьха Салмана тайпах бола вежарий къахьега ховш, доккхий толамаш доахаш хиннаб даим.  Цунна дола масалаш дика довзаш да.  Воккха революционер хинна ТIоха Ювсап цIермашений депо балха хиннав. Цу тайпара къахьегама никъ хержа нах вай къаман геттара кIезига хиннаб цу хана. ХIанз а бац уж тIехбаьнна дукха. Къахьегама турпал Албогачиев АртагIа а берригача мехка вовзаш ва, шийна саг тIехьа ца кхуйташ, ахархочун сий лакха лоаттадеш, чакхваьннав из, ше мел вахача хана.  Цар овлан тIара саг ва Сулейма Салман а. Даиман газетий, книжкай оагIонаш тIа; радио, телевидене гIолла вувцаш веце а, хIаьта а хIара дийнахьа хьалхашка латта балха декхараш ма хулла дикагIа кхоачашде гIерташ, кхувш йолча къонача тIехьенна кхетам луш, цIена тIехье кхееш лаьттарех ва из.

Хьехархочун болх, вай фуннагIа дувце а, атта бац. Цхьан классе 25 саг – ткъаь пхиъ оамал хул. Царех хIаравар ше леладер нийса хеташ, шийдар оттаде гIерташ хул. Уж берригаш лá, цар оамалаш кхетае, царца бувца беза мотт ховш хила веза хьехамча. Ишттача хьехархоех хиннав, хIанз а ва Албогачиев. Аз школе болх бу а я дукха ха, бакъда Салманаца къамаьл деш моттиг нийсъелча, дилла тамаш ю аз цун сабарах, оалача дешах. Сих ца а луш, эза-диста, цох даккха цхьаккха гIалат хургдоацача тайпара оал цо ше оалаш дола хIама. Цу хана сона из тара хет йоккха поалхам йолча гIишлонхочох.  Геттара нийсъяь Iоюлла кирпишк санна, хул цун хIара дош. Иштта дешашца цо бетта «пен» хоарцалургбацар боккха низ тIабахьарах. Цудухьа ладувгIа догдоагIа хьехархочун къамаьлага. Дуккхача моттигашка зийнав аз Салман: новкъа кхийтача, яхьашка дакъа лаца дешархой боалабеш веча,  телевидене яьккхача передачага гIолла.  Массаза наха товр де гIерташ, кхыча сага вас яргйола хIама ца де, ца ала гIерташ хул из.  Цудухьа цунцара безам, эша ца луш, даим совбувлаш хул.

Албогачиев Салман ваьв 1941 шера 12 декабре Джанал-Хьажий Сулеймаи Дошоклоев Махьте Iабеи дезале.  Ноанахой лоалаха уллача Сурхо тIара хиннаб цун. Нана дийша, балха тIа лийна саг хиннаяц,  бераш кхедеш, цIагIа, коа-карта хьожаш, яьлла саг я.  Бакъда Салмана да, хала ха яле а, дунен дешар деша гIерташ, цу даькъе цхьацца аьттув болаш саг хиннав.  Буро чура юртбоахама техникум йоаккх цо, цига директор Дахкильгов ХьакIаьша Ахьмад волча заман чухь. Цул тIехьагIа Буро тIарча реальни училище деш. Вай Сибре дигале, ялат хьаийдеча метте болх беш а хиннав хьехархочун да Сулейма.

Мохк бохабеча хана, Салман 2 шуи 3 бутти баьнна, зIамига кIаьнк хиннав. Цар дезал баха буг Казахстана Акмолински областа Новочеркасски района Аксаковка оалача юрта. Эггара хьалхара дешара шу а цига хилар цун. Бакъда еррига школа чакхъяккхале царна Даькъасте цIабахка мукъа лу. 1957 шера уж шоай мехка кхаьчар. ВорхI класс яьккха, бархIлагIча дIачуваьннавар Салман цу хана. Бакъда дег тIа Iувжаш, ерзаргйоаца чов яр цун а цар дезалерча кхыча наьха а. Из чов ювзаенна яр дезала нана Махьте Iаби царех къаьста хиларца а, Казахстана лаьтта аллийса хиларца а. Нана йоацаш, бисабар дезал.

Оалаш ма хиллара, висар ваха везаш ва. ДIахо деша, школа чакхъяккха лаьрхIар кIаьнка. Цу уйланца вода из Эккажкъонгий-Юртарча №1 йолча юкъерча школе. Из школа хIанз а йолаш я. Юртарча  школашта  юкъе эггара къаьнагIа я из. Цу хана, хIанз мо йоацаш, кхыча тайпара хиннай из а цун куц-сибат а. Цу къаьнарча школах юкъе дагIа, кирпишках даь, басар хьекха цхьа цIа мара дисадац. Цунна гонахьа дуккха гIишлош хьатIаяьй ха дIа мел йода, из школа дIашеръеш. Пхийтта-ялхайтта шу даллалца  гIалгIай метта  грамматика, къаман литература Iомадеш йола урокаш хиннаяцар цун. ЦIагIа бувцаш хезар мара, наьна мотт Iомабаь вацар бархIлагIча классе деша волавенна Албогачиев. Цудухьа кхыча Iилмаел халагIа бар цунна из, юххьанца денз Iомабеш. ХIаьта а бIа ца къожабеш, цу меттаца ший боккха безам хиларах, из лоаццача хана Iомабу цо а, цунца дешаш хиннача кхыча новкъосташа а. Ала деза цу юртара хьабаьнна, гIалгIай мотт шаьра ховш, вай къаманна накъабаьнна дукха нах хиннаб аьнна. Масала, Муталиев Хьажбикар яха йоазонхо цигара хиннав, РСФСР дешара отличник хинна, гIалгIай метта, литературан хьехархо Картоев Мухьмад цигара хиннав, иштта цу юрта кхийна,  дийша хиннав журна-лист, поэт хинна Угурчиев Азмат-Гири, халкъа йоазонхо Хамхоев Ваха. Цу юртара вар гIорваьнна журналист хинна Костоев Башир, кхыбараш. Сулейма Салмана мотт дика кхетабора, Iомабора, цудухьа цунна геттара йоккха халонаш нийсъяланзар,  из Iилма Iомадеча новкъа. Цу хана школан директор вар Льянов Арскхе-молла воI Мухьмад. Ала деза из геттара къаьнара вай къаман хьехархо вар аьнна. Буро тIа хьехархой техникум йолча хана, цига дийша а дийша, Пригородни районе болх бе дIаволавенна саг хиннав из, вай мохк бохабале. Цунна наьна мотт, литература  хьийхарех хиннав Беков ДордагIа Тембот. Иштта цун воша Арскхе Яхья а вар из техникум яьккха а, вай цIадаьхкачул тIехьагIа Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе хьехаш а.  1960 шера Салманага а цунца дешаш болча кхыча кагийча нахага, мехкарашка а Льяновс дувц, вай къаман хьехархой кIезига хиларах, цудухьа Шолжа-ГIалий тIа лоаццача ханна (1 шера) дешаш йола хьехархой курсаш хьайийлла хиларах. Цига баха раьза бола нах къоастабу цо. Уж верригаш 8 саг хул: ворхI зIамига саги цхьа йоIи. Царна юкъе вар Албогачиев Салман а. ХIаьта царца цига деша ена йоI Кодзоева тайпан цIи язъеш хиннай. Старая Сунжа оалаш моттиг яр цар деша дезаш хиннар. Доккхий цIенош хиннад, хургболча хьехархошта эшаш мел дола хIама чу а латташ. Кхыча беса аьлча, дешара хьалаш во хиннадац цар. 1961 шера уж курсаш яьхе, Шолжа-ГIалий тIарча  №18 йолча юкъерча школе балхаца хьакхаштабала, шаьрбала бохийт уж. Вешта аьлча, цига хила езаш яр  хьехархой практика. Цхьа иттех ди доаккх цар цига къахьегаш. Цар гойтача балхага,  хьехархой хьаькъалга хьежжа, оценкаш оттаю царна. Салмана яхачох, цунна йиъ оттаяьяр. ХIанз наьна мотт  а дика ховра цунна. Школе цунна из хьийхар вар лакхе аз белгалваьккха Картоев Мусий Мухьмад.  Салмана санна бIаьш болча кагирхошта хьехаш хьавена саг вар из. Цо болх баьбар Наьсарерча дикагIйолча школашка а. Цо хьийхар кIоаргдир, метта ганз дикагIа яйзар Эккажкъонгий-Юртарча зIамигача сага лоаццача курсашка вагIаш. Цига царна къаман мотт хьийхар а ший гIулакх дика довзаш вола хьехархо Льянов Хьаж-Iумар хиннав.

Хьехархой  курсаш яьхаяле а, доккхагIча дешарца са латташ бар хьехархой. Цхьабараш хьехархой института физико-математически факультете деша айттар, хIаьта Салман – исторически факультете. Болх а беш дешар духьа, заочно воал из. Бакъда хьатIакхаьчаяр эскаре ваха веза ха.  КхоалагIча курсе вагIача хана, 1963 шера ноябрь бетта эскаре амал де тIахьех Сулейма Салман.  Цу замалахьа хIанз санна шин шера гIулакх дича воалаш вацар зIамига саг. Кхо шу даккха дезар эскаре.  Ленинокан яхача городе 29-ча радиотехнически тIема даькъе кхоач вай мехкахо.  Цига дика ха йоаккх цо, бувзамхочун говзал Iомаеш. Юххера, цох хул 2-ча классах вола радист.  ТIема хана радисташ мел накъабаьннаб, мел кхераме хиннад цар кхоачашдаь декхараш вайна дика довзаш да кинофильмашка гIолла.  Ши шуи итт бутти баьлча, воккхагIволча сержанта чин долаш, ше ваьча юрта цIакхоач Салман. Исторически факультете деша юхаваханзар зIамига саг.  Цу хана юхьанцарча школе директор хиннача Р. Албогачиевас балха хьех из, курсаш яьха, хьехархо из волга ховш.  Хил дехьара школа аьле, цIи йоаккхаш яр из. 1966-ча шера дIаболабир цо из болх.  Цхьан шера болх бича кхийтар хьехархо, саг вIаьхий хургвола хIама цу балхара ца доагIилга. Цудухьа ший хьал-таро кIеззига тоадар духьа, из балха вода Архангельски областе. Цига деш хиннараш дукхагIа гIишлонхой балхаш дар. Цхьан шера доагорах вахачул тIехьагIа, хьехархочун балха юхавоагIа из.

ДIахо, 1967 шерагара денз 1992-ча шерга кхаччалца, юхьанцарча школе хьехаш хул Сулейма Салман.

Цу юкъа из деша отт (1967 -1969) Ленинградерча юртбоахама техникума агрономически отделене. Цу сахьате кхоалагIча курсе дIаэц из. Цу хана ше мишта къахьегар дувцаш, ше а цецвувл Албогачиев. Техникумера хьалъухийтача декхарашта  жоп луш, бIарчча тетрадаш яздеш хиннад цо. Уж цаI, шиъ хинна ца Iеш, 7-8 хулаш хиннад. Лаьттанца болх бе, сомаш, баьцадаараш кхеде дика Iемавар из, хIаьта а школацара безам котбаьлар. Хьехархо хила дегIа хиннилга хургдар-кх из. ХIанз хьалхара школа йолча коа хьаелл Эккажкъонгий-Юртара №3 йола школа.  ЭгIахьара хьатIахетта, дIаьха Iодаьча цIеношка яр из, юртсовет йолча оагIорахьа дIа а ласташ.  Цига директоралла  хьожаваьвар Берсанов Iумар. ДIахо из школа С. Осканова цIерагIча улица тIа хьаю.  Цигахьа хьалчудаха бераш дукха дар. Кхаь сменах дешаш 900 бер дар цига. Хьехархошта хулаш йола хало а, цунга хьежжа яр. Iуйран денз, сарахьа боад боллалца болх беш хулар дешархой кхебеш дола цIа.

1992 шера денз йоккхагIйолча классашка  хьеха волалу из. Берсановс дехар дарах хьаэц цо уж. «Хьона миссел наьна мотт ховре-м, кхетам бала ховре-м Iа хIана яхар», -оалаш хиннад Берсановс, фуннагIа даь а, ше волча Салман балха вар дезаш.  ХIаьта тIехьагIа цо директорга оалаш нийслора: «Iа со витаваларе, сай кхай тIа лелаш хургвар-кх со». Хьехархо везавеннавар, цунца болх баьча наха санна, дешархошта а. ЙIаьхача хана 5-9 классашка хьехаш хиннав Салман. Аз а хьийхаб гIалгIай мотт, литература 20 шера цу классашка. Чоалхане декхараш да царца къахьегача хьехархочоа хьалхашка латтараш. Массадола метта дакъа довзаш: фонетика, орфографи, морфологи, синтаксис, дошкхоллар, лексика – довзаш хила веза из болх бу саг.  Меттах а литературах а де деза йоазон балхаш а да дикка хало хургйолаш, хIаман хьисап хилар дIадехаш. Цхьайолча хана хьехархочо ше тоаде дезаш хIамаш а нийслу, наьна мотт хьехача новкъа. Масала, юкъедите хаттараш хул, цкъаза уж харцахьа яздаь моттигаш а нийслу.  ДагадоагIа, причасте хаттар харцахьа яздаь моттиг яр 7 классе; кхетадайтара маьженаш ерригаш  хьайоалаяьяцар 8 классе, дефис вIалла хьоахадаьдацар 9 классе.  Кхы а да цу тайпара гIалаташ вай меттах долча книжкаш тIа, литературан хрестоматеш тIа. Говза хьехархо уж зе а тоаде а ховш хила веза. ХIанз-м аз лакхе хьоахадаь гIалаташ хьатоадаьд, книжкаш кепа теха юха арадоахача хана. Духхьал Iилман мотт хайна ца Iеш, къаман мотт ховш саг ва Салман. Уж ши хIама вIашагIкхийтача, цох хьахулаш я хоза Iи. Миччахьа новкъа кхийтача, хоза хеташ, цунга ладувгIаш латташ хул со. ПхелагIчеи иттлагIчеи классашка хьехаш хилар Албогачиев йIаьххача хана. Ховш ма хиллара, иттлагIча классе литература урок мара яц. Мотт Iомабийя боал ийслагIча классе. Вешта аьлча, цо дукхагIа мотт хьийха классаш я пхелагIъяраш. Карарча хана, ше 1996 шера денз пенсе вахавале а, Эккажкъонгий-Юртарча №3 йолча школе иттлагIча классашка литература хьехаш ва из. Укхаза дукхагIдараш доккхий йоазош да: Б. Зязикова повесташ, А. Бокова, С. Чахкиева романаш, стихаш, дувцараш. Царца бувзабенна моллагIа йоазон болх бе а (изложени, сочинени)  кийча хила беза дешархой. Цул совгIа уж йоазош тахка  ховш а, хила беза уж. ХIаьта царца цхьана эхь, эздел, гIалгIай гIулакх Iомаде деза. Уж хIамаш дика карагIдоаларех ва Сулейма Салман.

1974 шера, ший 33 шу даьннача хана, Пхьилекъонгий-Юртара саг йоалаю хьехархочо.  Из яр Ажигов (Пугоев) Iаьлий Дебихан.  Цу хана денз, цун новкъост йолаш, цIенче лелаеш, дезал кхебеш, хьайоагIа из. Вешта, уж-м кхийна баьннаб ала мегаргда. Кхо воI, кхо йоI да цу беркатерча а барт болча а дезале кхийна.  Берригаш вахаре дIанийсбеннаб. Мадина маха баккха ховш я. Яхаш Мочкъий-Юрта я Салмана йоккхагIйола йоI. Хади, медицински колледж яьккха, Сурхо тIа ях.  Марема вай университета доазол арахьара метташ Iомаду факультет яьккхай. Дезалца дIаяха, Ставрополе ях из. Ший мара болх беча онкологически больнице регистратуре къахьегаш я карарча хана. Къонгаш а, шо-шоай моттигаш хьалаьца, дIабахаб. Абабукара бусалба дешар дийшад, вайцигарча сиха гIо деча лорий машена тIа болх беш ва. Або-Муслим Долакха-Юрта участкови ва, капитан яха чин а долаш. Абу-ТIалип, лейтенанта цIи а йолаш, бокъонаш лораеча наьха мугIарашка ва.

Оаха къамаьл даьча дийнахьа, юрта диънахьа таьзета а хинна чувенавар  Салман. Вешта аьлча, дикан тIа, вон тIа волаш, юртахошта накъавоалаш ваха гIерт вай мехкахо. Цул совгIа 20I4 шера ХьажцIа ваха а хиннав из, ший вешийца Бекханаца цхьана. Царца вар цу хана вай паччахь хинна Ю-Б.  Евкуров, муфтий хинна I. Хамхоев. Паччахьаца цига даьккха сурт да Салмана. Аз цкъа телефон техача, Салман зерате ваха цIагIа вацар, шозлагIа техача, из зерате вига вена саг вагIар. Далла а наха а гIулакх деш, шийх во дош ца оалийташ, хьавоагIа Албогачиев. Цу тайпара вахачох, бакъахьара саг ва, оал наха.

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *