“Дошо Лоамаш” (дувцар) Хамхой Ваха

Цкъазза лаьгIо, хьастарча хин илли мо сатийна, цкъаза михах тара каетташ, сихлуш, дукхача оазаех ека Шопена музыка хозар, ашараш Iомаеча ишколерча цхьан классан че ца тоъаш, араювлаш йола. Бераш чу дахача, иштта цу ашарех чуийнна, ха йоаккхар къонача кхалсага. Аьлча а, тIехьара ши кIира хургдар ца хаддаш из хьадоагIа. ХьалхагIа-м, йоI йолча хана, кхы хайра мукъа хилацар из. ХIанз-м паргIата ха дукхагIа яр. Йиш чакх ма ялла а, меллашха «пианина» ногIар IотIа а къайла, хьалгIетта ший плащ тIа а йийха, чуяха кечлуш йоаллар Райсхан, укхунца болх беш йола неш, Тамара, хьачуяьлча.

Раиса, яьннайий хьо, чудолхий вай?

XIaa, долх вай! Сайна ашараш йицъеннайий хьожаш, цхьаяраш кердайоахаш ягIар со, — юхайистхилар из. — Цхьа-ши оаз увгIаш я-кх е «инструмент», Тамара! Хьона ховча вий укхун настройка ергйола саг?

«Настройщик»-м лохаргвар вай! Даьра бехк-м бац хьа, Раиса, ашараш йицъелча! Из Iа лайнар лайна хилча-м кхоачам ба, фуннагIа хила а! Сона-м могаргдацар, иштта…

Чакхдаккха кхензар цун, шийна «могаргдоацар». ХIаьтта хьачуяьннача Забе хоададир акхар къамаьл:

ЦIадаха кечлуш дий шо, са хозадаргаш? — хаьттар цо.

Сайре дика хийла хьа, Заби! — аьлар шинне а цхьатара.

Дала диканца доахолда шо! Шо шиъ йолча атта хул-кх сона болх бе. ЦIена хул-кх даимма а. Дала ха йIаьхъе шун! — акхарга а аьнна, дIайолаелар кхалсаг классан че цIенъе.

Iадика хийла хьа, Заби! — аьлар шинне а!

Дала Iадика йойла! — ела а къежаш тIатехар. — Долле шо, малагIчоа венав хац сона, цхьаннена-м кIийлена вена латташ ва шоана, хьайза кIуж бар а!

Из оаллашехьа, Тамара дIа а йийрза елаелар. Ший дагахьа йоахар цо: «КIуж хьовзар-м хIама даьра дац хьона, Заби, укх са нешо цун еррига уйлаш а хьовзаяьлга мара»…

Райсхана а зийнавар из-м, укх шин кIира, балха эттача мо, цхьан ханна вай хьаотташ. Е йистхила, е тIехьа ва а гIортацар. Корех дIахозача ашарашка ла а дийгIе, ваьле дIаводар.

ХIаьта тахана-м тIехьа волавелар из, балхара чуболхача нешашта. Дувцар ца хаззал гаьно воагIаш из а волаш, цхьацца хабараш дувцаш йоагIар ер шиъ. ГIаш ухар уж, дукхагIа йолча хана. Парка юкъе гIолла бахача дукха никъ а бацар бе.

— Ой, йиц ма еннаярий! — ийккхар Тамарега, тиканна уллув кхаьчача. — Во хьал-м даьра хургда, нанена бIалгах шекар ца эце! Раиса, Iоа парке сабар де, со тIехьакхувргья хьона! — аьнна, сихха тика чу яьлар из.

«ХIанзолца-м со йоацаш яха тигацар укхо, цхьаннахьа а», хеташ, йолаелар дIахо Райсхан. КIалгIолла хьажача, зийра цо, тIехьавоагIачо хоадаллал болар сихдеш. ТIехьа кхе-м воланзар.

Парке кхаьчача, са дов гаьна а ма дий, вешта, Тамара а ма йий сабарде яхаш, дагадена, цхьан гIанда тIа Iохайра из. Гуйран моажлуча, гаьнаш тIара легача гIаьнашка а хьежаш, юха а ший яхарах дар дага дена ер яггIача, шортточа боларагIа тIавера из.

Юкьерча дегIара, е хоза а е ийрча а воацаш, ткъаь-иттанел тIехваьнна хургволаш саг вар из. КIаьддача оазаца:

— Сайре дика хийла шун! Iолохвала мегаргварий укхаза? —

хаьттар цо. Эздела хьалъай енна: — Моаршал лулда Дала! Нах Iохувшаш ма дий ер! — аьнна, дIахо теIар ер. Лоаца этта сатем тIавеначо бохабир, ше-шийца оалаш мо, «Хоза-м я гуйре», аьнна. Цхьаннахьа дIахьежаш вагIар из.

«Гуйрен хозалах» дар ца хозаш мо, магIахьа хьалхьежаш ягIар къона кхалсаг. Кхайкача ца хаззал гаьна яле а, шаьрра нах къоасталора, укхун неш чуяхача тикан хьалхашка. Тика чура-м араяьлар из. «ХIанз хьакхоачаргья из» аьнна хеттача, кхалнаьха парикмахерскена юхе кхаьчача, ший нешагахьа кулг оамалагIа цхьа «хоам» а баь, цу чу дIа чу яхар вож. Цо «сабар де», е «ма хьежа» йоахар ца кхеташ ер йолчча, гIанда-лоалахо йистхилар:

— Райсхан, хьога де къамаьл ма дар са, Iа ладувгIаре!

Хетарехьа, вай довзаш а ма дац!.. — цецъяьнна хьежар.

— ВIаший дейза, къамаьл хиннадеце а… сона-м йовз хьо!

Деррига хьа яхар а довз… Вешта, са цIи — Тухан я!

«Хьано дийца, мичара йовз а, е хьо малав а», ца хоатташ ягIар Райсхан. Вокхо дIахо доладир ший къамаьл:

— Райсхан! Вай моча наьха, довзара а къамаьла а ше-ший наькъаш хулар. Из ца ховш а вац со. ХIаьта а, Iа ладийгIача, сона совгIат хулаш дар ер! Мегий аз, сай керттера къамаьл де?

— Къамаьл де-м мегар, ладийгIача довш хIама ца хилча, — юхааьлар укхо. — Вешта, ца бовзача наьха из «керттера къамаьл мишта хул-те» аьле, хаттар-м отт укхаза!

Со кхийттар хьох, Райсхан. Аз нийсса аьнна хургдац из. Нагахьа санна, кхел-рузкъеи хинна, вай шинне довзар хотталой, керттера дар а… деррига а аргда аз!

Цунна хьалхашка, ше тесса ладувгI аьнна хетийте а, неш гучаяларга сатувсаш магIахьа хьалхьеже а, Райсхан-м лаьрххIа ладувгIаш яр. Тоъъала ха яр, моллагIча адамий меттала лертIача къамаьлага цо ла ца дувгIа.

— Тхьовра аз, хьо а йовз, хьа яхар а довз аьлча, тамаш яь а хила мег Iа. Са гаргарча саго дийцад сона из. ТIехьарча хана-м, xlapa денна хьа балха моттига юхе латташ хелла ха яьккхай аз… Геттара салоIам хулаш ла а дувгI аз хьа ашарашка.

Со цIавена а дукха ха яц. Арахьа са ма тоссий вай ашарашка а, кхы долчунга а! Вай яраш санна, Iалаьмате дега гарга йоагIа сона Огиньске «Даьхенца Iадика ювцар» яха полонез а, кхы яраш а! — сецар из цхьан юкъа.

ЦIаьхха дагавехар Райсхана «вож». Цо а йоахар, цхьацца ашарий а композиторий а цIераш, ераш шоайла бовзача хана. «Вешта, ер-м, хетарехьа, цох тара вац. Къамаьл а бIарахьажар а кIаьдагIа да. ЛадувгIаргда-кх аз, Iа малагIа «локх» а, хьо мича е сенга кхача гIерт а. Малав-те, ер сона тIахьожаваьр».

— Райсхан! — юха а волавелар Тухан. — Нах а бе-бе ба, цар гIулакхаш а, цхьанне дар шоллагIчоа тара хилац. Кхет со-м, вай кицано ма аллара: «Дилло воагаваьчо хина фув яьхад», яхаш а ма дий. Иштта «ваьга ва» со се a. Бapxl шу хьалха, наха хьоадаьча зоахалолагIа, цIагIарчарна а из товш доландаь, саг йоалаяьяр аз. Дукха ганзар тхо цхьана… Iа бехк ма баккхалахьа, Райсхан, цкъаьннахьа довзашше а, аз уж хIамаш дувцарагIа!

— Бехк баккха хIама дац из-м, Тухан! — ше оаллашехьа, из цIаьхха оагалуш санна хетаделар Райсхана.

Оага а велар из-м. Цхьа ший тайпара хоза йийкар цун цIи, къонача кхалсаго духхьашха йоаккхаш. МайрагIа ле а ваьлар:

— Во саг ма яцар! ХIаьта а, мишта аргдар хьога из, юкъара кьамаьл а, тхо шиъ вIашкаозаш юкъара гIулакхаш а хьежамаш а дацар-кх тха. Къаьстта, даь-цIа яха из цIаеча, кхы тайпа хулар из, дукха йистхилара тIера а йоацаш. Цхьан дийнахьа хьааьлар цо бахьан: «Сога мамас цIайола йоах. Нахах эхь хет, йоах, хьо йигар малав, фу деш ва хаьттача.» Са уст-цIаьшта эхь хеташ хиннадар, шоай найц филармоне балха ва ала. Цу бахьанагIа къастар хилар тха!.. — кIеззига соцавелар из. …

Юха а «вож» дагавехар Райсхана. «Са маьр-цIаьшта тара хиннаб мотт сона, уж а», аьнна, хетаделар цунна.

Цул тIехьагIа хетар сона: со а, со воацар а, моллагIаш а цхьан дахар хотта лаьрхIа нах ма бакъахьа хургбар, хьалхагIа шоай синой гаргало а техка, вIашагIкхийттача, аьнна… Райсхан, са философи-м кIордаяь хургья хьона!

ХIама дац, хIана кIордаду хьа къамаьл? — аьнна, тIаккха «аз сов теркам бу моттаргдий-те укхунна» хеташ, тIатехар цо: — Со-м, хIаьта а, новкъостага хьежаш ягIа! — аьнна.

— Со цIавенача юкъагIа, хьалхагIа-м хIаьта а, укхаза дукха хIамаш хувцаденнад. Дог хьоастар кIезига а да… Бакъдар аьлча, хьа ашарашка ладувгIа ваьлча денз-хьа, со-м юха «дийнлуш» а воагIа, Райсхан! Даьла раьза хилва хьона, из бахьан долаш!

Хьалхьажача ший нешах бIарг а кхийтта, Райсхан гIаттар:

Са новкъост а хьакхоачаш латт! Хьона а баркал хилда, Тухан! Хьа къамаьло сога а яйтар уйла… дагалоацамаш а…

— Райсхан! Аз хьогара цхьаккха а хIама дехац хIанзарчоа. Дийхача Iовдала а хургдар из. Бакъда, цхьанна сага кара мичад, шийна бIарахьежа бокъо кхычунгара яьккха, кхы дар дIадаьлча а. Цхьаккха дехац аьлча-м, нийса хургвац со… Вай ханнарча а, вай кога-меттарча а наьха, довзара наькъаш кхы тайпа хулар, ма аьларий аз тхьовра. Iа кхетаду мотт сона се ала воаллар! ЦаI-м дар са… мегаргвий со Iа локхача ашарашка ладувгIа аха?

Цунна духьала хIама ала кхоаянзар Райсхан. IотIакхаьчар неш. Ше кхоайича а, фу аьнна жоп лургдар укхо? КIиръенна, нийсса бIара а хьажа, накъа-м ваьккхар цо, ший Iадика а йийца дIаволавенна Тухан.

Дукха гоайирий хьо, Раиса? Фу йоах, Тухана? — хеттар Тамаре елакъажарца, шоаш болалушшехьа.

Айя, хьона вовзаш вар из? — аьнна, цецъяьлар Райсхан.

— ХIа-хI, мишта вовзац? Са мохча ма вий из! — елар вож. Шоаш къастача моттиге кхаьчача, «дика да, кхоанналца», укхунга а аьнна, Тамара дIакъаьстар. Райсхана дIахо а яха езар.

Ший яхарера хинна сурташ духьал а увтташ йодар из. Музыкальни училище йисте а яьккха, балха эттача вайзар укхунна Руслан. Цу юш ишколера дIа а валацар. Цун къамаьло корта хьовзабаьбар йиIий. Метта шаьра а вар, музыках а кхетар. Кхетарий-м хац, ювца-м ювцар цо из. Шийна дукхаеза, оалар, классика: Хачатуряна «Гаянэ» балетера «Товрашцара халхар», Чайковске «ГIургIажий Iам», иштта кхыяраш а.

Цхьан дийнахьа — Райсхан яь ди дар из — совгIат а дахьаш вера. Качъуллаю дошо кулон. «Ер сов деза совгГат да, Руслан, цу тIа, дошо хIамаш дIа-юха тела мегац» йоах, Райсхана аьлча: «Ер-м, зIаммига кулончик мара яцар, Раиса, хьаллара лоамаш дошо дерзадаь, хьа коа оттадергдар-кх аз, мегача», аьлар цо.

Райсхан ена дукха ха яьннаяцар. «Балха ара маца йоал со» аьнна укхо хаьттача, цIимхаро «хьаел соца» аьнна, шоай цIенна уллуврча кхоаллен кIалха дIайигар цо из. Цига латтар массайтта гали чуховшшал, дукха лелаярагIа ногIар а шаьрдаь йола, хьоар чулело яьшка. «Укх тIа ловзаргда хIанз хьа пIелгаш», аьлар цо, цавашшача велаваларца.

Цхьан бусса, маларагIа кеп хинна а волаш, чувера Руслан, ше массаза ихача бесса. Шоай даь-веший къонгех цхьанне цIи а яьккха: «Хьанаьхкарцига пандар локхаш яьгIай ма йоахий хьо», аьнна, бахьан а даьккха, качвера из Райсхана. Цу бусса къаьстар уж. Цу бусса яьлар, хургхиннача берах а. «ЧIоаггIа кхийттача аьрхIача хIамо даьд ер», аьлар лораша.

Дукха духьалдера Райсхана, къаьстта, ший бIарг-кIалхара хий ца хадаш, ше даьккхача цу шерара а. ЦIаьхха духьалъэттар Тухан, маьлхаро долча хьажарца. «Бакьахьара саг-м ва из, хетарехьа, — уйла ессар. — Ховргда-кх, хано хьахьокхаргда-кх из а» — хеташ, ниI йийлар цо шоай цIен. Ше ниI къовлаш, юхахьажача, дIа гаьнна, цхьа саг латташ санна хетаделар цунна.

 

1986 шу.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *