Дика лор — халкъа ганз

ЗIамига волча хана денз, боккхийча нахагара хеза ва со, дика лор, мах баь варгвоацаш вола къаман охло ва, оалаш. Жайнахьа а чIоагIа веза лаьрхIа ва наха дарбаш де ховш вола саг, къематдийнахьа, ше ялсмала ваха ца Iеш, шийца кхы а шийтта саг вига йиш йолаш ва, йоах из. Укх йоазонца са вувца безам ба лор, Iилманхо, журналист, ший къаман гIонча а визза воI а вола Албогачиев Руслан. Бера хана денз цар дезал, да-нана, йиша-воша довзаш, уж зувш хьавенав со. ХIаьта Руслана доахача толамаша дикка гIадвугаш, дукха моттигаш а нийсъеннай.

 

Руслан ваьв 1954-ча шера 14 августе Албогачиев Шимоахийи Кодзоева Лемкайи дезале. Из ха нийсъенна хиннай вай Сибре дигача шерашца. Цар дезал баьхаб Кустанайски областа Карасукски района 76-ча разъезде. Из дезале воккхагIа хиннав, цу дезале цул зIамагIа кхо йишеи цхьа вошеи дар. Ала деза цIермашиннаькъа юхе уж баьха хилар, Руслана даь Шимоахий дIахорча дерригача вахаре дика лар юташ хиннилга. Сона дага мел доагIача хана, Наьсарерча цIермашений станце болх беш хилар из, вай цIадаьхкачул тIехьагIа. Даим цIермашена чархашта кIалха увттаду сунт дахьаш, бейоахкаш IажагIа, ц1е байракхилгаш, фонарь йолаш го йиш яр из станце нийсвенначунна. Массаза балхаца бувзабенна гIирс бувхаш а хургвар. Ах бIаь шу хиллал ха яьккхар цо из болх беш. Наха тIера, гаргалол чIоагIа лоархIаш саг вар Руслана да. Иштта яр Лемка а. Наьсарера Буро кIалха бодача новкъара, Коммунальни боахама, «Назрановский» оалача совхоза IотIехваьлча, шоллагIа яр е кхоалагIа яр хац, аьттехьа дIаласташ яр уж баьха улица. Цох Аьлтий-Юрт лоархIар. Цудухьа оалаш хила деза царех, Аьлтий-Юртара Албошнаькъан. Кхыча дешашца аьлча, хоза моттиг яр уж баьхар, бакъда юха а цIермашиннаькъа юхе нийсъеннаяр уж баха моттиг. Цар наIаргара дIахьежача, кIалха тоннель йоаллаш, тIагIолла цIермашенаш лелаш, моттиг яр. Цига гIолла ваха йиш яр Москве, Баку, Шолжа-ГIалий тIа, Минводе, кхыйолча вай мехка тайп-тайпарча миIингашка.

Руслана дийшад Аьлтий-Юртарча школе, хIаьта итт класс цо а зIамагIволча Тухана а цIермашиннаькъа болхлой берашта лаьрхIача Буро тIарча №5 йолча интернате яьккхар. Школа яьккхачул тIехьагIа, зIамигача сага цхьан юкъа «Назрановский» совхоза болхло, Къилбаседа Кавказа цIермашиннаькъ тIа электрик волаш болх бу. Бакъда доккхача дешарах йола уйла цунцара къасташ яцар. Лор хила ловш, из деша отт Кубански медицински институте. Дика дешарца белгалвувлаш а хул. Тахан мо дагадоагIа сона, из цхьан шера (1974) салаIа цIавена. Цунца вар Сирера Мухаммад яха зIамига саг. Цу хана вайцига Iарбе бIаргавайча, кхыча дунен тIара саг веча санна тамаш йора. Цхьана деша а багIаш, царна юкъе хоза бувзамаш хьахиннадар, доттагIал хоттаденнадар. Вай мохк а укхазара нах а бовзийтар Руслана гаьнара венача хьаьшанна. Вай заман чухь эггара хьалха вайцига КъорIа денар из вар, Руслана даьна Шимоахийна совгIата деннадар цо из а, цунца эггара дикагIйолча «Сони» яхача фирма магнитофон а. Мухаммадах, сона хезачох, Сире унахцIено лораеча болхлой министр хиннав, вай мехка дийша цIавахачул тIехьагIа дикка ха яьлча.

Духхьал Руслан вайза ца Iеш, цар дезалера кхыбола нах а бовзар сона. Цул зIамагIйолча йиший цIи яр, Тамарий яхаш. Со хIетта Шолжа-ГIалий тIарча университете деша этта, стихаш язъе волавенна ха яр из. Тамарий Наьсарерча ГПТУ – 14 оалача училищен директора технически секретарь яр. Компьютераш цу хана гIанахьа а бIаргагуцар вай мехкарча наха. Кепа етташ йола машинкаш лелайора массанахьа. ХIаьта Тамаре сиха бора из болх. Эггара хьалха айса язъяь байташ машинкаца шозза-кхозза цунга кепа тохийта йихьа дагадоагIа сона. Дукха доккха доацача, геттара шаьрача (мелованни) каьхата тIа яр уж. Иштта дикагIа дIаэцар уж районерча газета редакце. Наха тIера саг яр из. Хетаргахьа, из хьадоагIар даьгара-наьнагара. ШоллагIйола Руслана йиша Радимхан соца цхьан курсе дешаш хилар пхе шера. Оаха 1975 – 1980 шерашка чакхъяьккхар филологически факультета къаман отделени. Наха ше езаялийта ховш, гIулакхаца саг яр из а. Оаха университет яьккхача шера йоаккх Руслана лорий институт. ТIеххьарча курсе вагIача хана, тхо долча вена а хилар из, общежите тхо мишта дах хьожаш а, оаха дешаш йолча моттигага хьожаш а. Цу хана се цунца Шолжа-ГIалий тIа лийнна дицденна вац со хIанз а. Э ЗIамагIа ба цар дезале Тухан, Хьава, Жабраил, Марем. Тухан дай баьхача юрта вах. Хьава Армавирера медучилище яьккха, вайцига лорий сихача гIон машена тIа балха хилар. Жабраила Москвера В. Черномырдина цIерагIча йийллача университета экономически факультет яьккхай. Из а зIамагIйола Марем а бахаш Москве ба.

Институт яьккхача Шимоахий Руслан, арахьа болх беш, тIема лор волаш эскаре гIулакх деш, хилар йIаьхача хана. Цо къахьийгача шахьарашта юкъе я Армавир, Волгоград, Ростов. Амма бухсоццаш, ше кхийна ГIалгIайче хорж цо ваха а къахьега а. Укхаза цо болх бу республикански больницан хирург волаш, цул тIехьагIа керттерча лора заместитель хул цох. Цкъа болх беш воаллаш, бетона бIоагIах дIакхетарах каст-каста корта лазабувлаш вар со. Газета балха гIулакха больнице ваха волаш, кIай халат дувхаш, хьавоагIа Албогачиев вайча, цунга хатта лаьрхIар аз сай керта дика фу хургдар. Уйла еш, дукха ха яккханзар цо: «Глютаминови кислота оалаш молхаш я хьона. Цар гIойле ергья хьона», — аьлар лора. Уж мукъагIа маьха геттара яй хиннаяр. Селлара дарегIа йолча молхаша сайна дарба дергхиларах дукха тешацар со. Бакъда цар (метта кIалъехка езар уж яшшалца) дикка паргIатваьккхар со. Иштта яйзар сона лора говзал.

Ший 37 шу даьннача хана, цо язбу медицински Iилмай кандидата даржага вугаш бола болх. Из цо ДоттагIала орден лелаеча Ростоверча медицински институте язбу. Цун Iилман кулгалхо вар медицински Iилмай доктор А. В. Шапошников. Цун болх могабеш, чулоацама хьакъехьа дувца оттабаьбар медицински Iилмай доктораш, профессораш В. И. Нефедов, В. А. Авакимян. 1992 шера январь бетта 20 дийнахьа медицински Iилмай кандидат хул Русланах. Дикка чоалханеча теманна хетабаь бар цун болх. «ДегIаца дIачIоагIденна лела холецистит хьахилар биохимически оагIорахьара тахкар а цунна хирургически дарба дар а» яхаш яр цун тема. Диссертаце автореферат Шимоахий Руслана, ший кулг яздаь, сона совгIата еннаяр. Цу хана денз из боча лелаю аз сай цIагIарча библиотекаца. Геттара зIамигача алапашца 21 оагIон тIа кепа теха ба из болх.

Къаманна хало ха яр 1993 шу а цунна тIехьа даьхка шераш а. Лоалаха уллача ХIирий мехкаца хиннача къовсамах бола дагалоацам бар саготдеш, ерзанза яр цо яь човнаш. Бакъда ши кулг вIашкадилла вагIа йиш йолаш дацар гIулакх. Хьалъе езаш яр республика. Цу гIулакха, кIаьдвалар фуд ца ховш, къахьега дезаш вар кIеззига а ший мехка накъаваргвола саг. Цу хана цкъа-шозза яхар мо, Наьсаре бIаргавайра сона Руслан. Массаза санна кийчвенна хулар из цу халача деношка а. Баьде-цIе велюра костюм ювхаш, даим гIаш лелаш, «тIах» аьнна саг вар из. Къаманна чIоагIа эшаш йола медицински колледж хьае гIерташ лелар лор. Ше гонахьарча республикашка ваха хиларах, цигарча училищеша болх мишта бу хьажарах дувцар. Цул совгIа, царгара гIо-новкъостал дийхадар цо, хургйолча колледжа библиотека хьаеча даькъе. Цох дикка пайда баьлар, лоалахоша новкъостал дир эшаш дола, юххьанца хиланза даргдоаца литература Iалашде. Лакхе белгалдаьккхача шера хьайийллар медколледж. Цун эггара хьалхара директор хиннар Албогачиев вар. Из доккха совгIат дар къаьстта вай мехкарашта, хIанз лела безацар кхыча регионашка ухаш, медсестрай, фельдшер-акушера, царгаш еттача сага говзалаш Iомаеш. Карарча хана-м лаборанташ, диетологаш, дизенфектораш а кийчбу цига. ДукхагIа мел дола хIама укхаза тийша дар Албогачиевх. Вай мехках дахара хетадаьча цхьан вIашагIкхетаре ваха хилар со цу колледже. Дега безаме дар гуш хинна сурт. Хоза кийчъяь актови зал хьалйизаяр кIай халаташ дувхача мехкарашеи цар хьехархошеи. Куцаш-сибаташ долча цар оамал, мотт, гIулакх дезаделар сона. Царех дуккхадар хьадоагIаш дар колледжа кулгалхошкара, цар Iомабора наха дарбаш де дезаш бола кагирхой массе оагIорахьара дика хила.

Цхьаькха цхьа дика хоам бера вай республике колледж хьайийлла дукха ха ялале. Са бе доалл 1995 шера 8 декабре арадаьнна №48 (129) йола «Наьсарен оаз» яха газет. Из Наьсарен района кепайоазон орган яр. Цун хьалхарча оагIон тIа да Шимоахий Руслана сурт, дукха доккха доаца: «Доккхача алапашца дIаязваь лор» яха йоазув. Со вар из йоазув даьр а. Цу хана Наьсарен района газета редакце къахьегаш вар со. Мехкахо даькъалавувцар цу тIа, медико-технически Iилмай Россе Академе член-корреспонденталла дIаэцар бахьан долаш. Сога хаьттача, из боккха толам бар. Ерригача Къилбаседа Кавказе цу тайпара сий даь, лаьрхIа саг цул хьалхагIа шиъ мара хиннавацар, Руслан кхоалагIа вар.

ДIахо дIабодаш бола лора, Iилманхочун никъ дукха лакхаленаш яха езаш хиннаб. Цо, бIа ца къожабеш, атта ловш хиннай царга водаш шийна хула халонаш. Дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо таханарча денга кхаччалца. 1998 – 2002 шерашка цох РФ Паччахьалкхен Думан депутата Аушев Мухарбика гIонча хул. Цу хана цо чакхйоаккх (2001), дунен экономика яха балха говзал Iомаеш, Москвера йийлла паччахьалкхен университет. Цул тIехьагIа Федераце Совета депутата Костоев Iийсай гIонча волаш болх бу. 2003-ча шера из ГIалгIай Республикан Халкъа гуллама депутаталла хорж. Цига ше волаш (2003 – 2011), вай мехкарча наьха унахцIено лораяра дешаш гIеттадеш, цар гIулакх дергдолча дарбанчений болх тоалургбар де гIерташ, чакхваьлар из. Цо яздаьча, кийчдаьча законий массехк проект тIаийцай вай къаман депутаташа. 2012 -2013 шерашка Албогачиевс къахьег вай республикерча берий реабилитационни Центра керттера лор волаш. Цхьан юкъа гIалгIай телевидене унахцIенонца ювзаенна передача дIахьош хилар лор. Укхаза белгалдаккха деза, студент волча хана денз, журналистикаца са латташ, цхьацца йоазош деш, из хиннилга. Цудухьа дика вIаштIехьадоалар цун бе-бе лазараш а, царех дувла зуламаш а наха довзийта, царех мишта лоралургва дувца, дарбаш хьеха. Из волча хьоашалгIа баьхке хулар гIорбаьнна лораш. Ала деза Албогачиев Россе журналистий Союза член вола дикка ха я аьнна. Кавказа хетадаьча цун йоазоша хьалхара моттигаш яьхай бе-беча журналаша дIакхайкаяьча журналистий яхьашка. Цул совгIа, цо болх баьб «Медицински газете», Къилбаседа Кавказе гIолла вола лаьрххIа корреспондент волаш.

Къаьстта белгалбаккха беза цо книжкаш яздеш а оттадеш а баь болх. Цу лостамагIа цун хьалхарчарех дар аьнна хет сона гIалгIай-хIирий довна юкъе боабаьча наьха сурташ долаш арахийца альбом. Цу тIа ма дарра гуш дар 1992 шера ноябре-декабре вай къаманна тIаоттадаь Iазап. Боккха лоархIам болаш дар «Довза, дагалоаттаде» яха цIи йола йоазув. Из книжка Албогачиевс яздаьдар Ахильгов Ахьмада Мустафайца цхьана. Шийна чухь 570 оагIув йола из хетадаь дар лакхе хьоахабаь шин къаман юкъера къовсам хьахилара бахьанашта. Книжкан чулоацамга диллача кхетаде хала дац, малагIа дешаш да цо белггала гIеттадераш. Юххьанца кепа теха я гIалгIай мехках йола лоацца исторически очерк. ДIахо дувц Нохч-ГIалгIайчен вахаре малагIа лоархIам болаш хиннай Росси. Иштта укхаза хьехаду вай мохк бохабар, Сибре дигар, гIалгIай-хIирий тIемах, машаре бахача наха таIазар лоаттадар, цар боахамаш довхар, малагIа политически а бокъонаш лораярца бувзабенна а мах баьб бух соццаш цу къовсама. Цунна юкъедахад цхьаццадола исторически каьхаташ, белггаларча наьха дагалоацамаш, моттигашца дувзаденна къаьнара карташ, дувцача дешашта хетаяь эрсий а гIалгIай а поэтий байташ : А. Рыбакова, А-Г. Угурчиева, Н. Барахоевай, Б. Тимурзиева, Н. Краснова, Я. Патиева, Д. Кодзоевай, И. Ляпина, кхычар. Из книжка хIирий-гIалгIай тIема энциклопеди да ала мегаргда. Цо гIо дергда дуккхача историкашта, Iилманхошта ювцаш йола ха-зама Iомаеш, тохкаш. 1997 шера арадаьнна из книжка а Албогачиевс, ший кулг яздаь, совгIата денна сога долаш да.

Иштта лоархIаме болх бир Руслана, Сурхо тIа ваьхача шейх-устазах БатIал-Хьажах дола книжка яздеш а. «Шейх-овлияъ Белхароев БатIал-Хьажа» яха цо яздаь а оттадаь а дола книжка, тоа а деш, кхозза арадаьннад. ТIеххьара цунна кепа техай 2007 шера ООО «Тетраграф» яхача Нальчикерча издательстве. Цу книжкан 464 оагIув я. Цу тIа дувц шейхех лаьца, Илисха-Юртарча Кунта-Хьажах. ХIаьта Белхароевх дувцача оагIонаша довзийт, из, бехк боацаш, шозза мехках ваккхарах, Калуга яхача эрсий шахьар тIа ваха вахийта хиларах, лайнача халонех лаьца. ДIахо цун шин сесага баь дезал бовзийт вайна книжка оагIонаша. Цар кхелаш мишта хиннай дувц. Мах баь варгвац цу тIарча цхьадолча суртий. Вешта аьлча, хьажочун вахар ма хулла дикагIа довзийта гIийртав автор. Иштта цо яздаьд Кунта-Хьажах, Арсанов Дени-шейхах,Митаев Баматгире-шейхах дола, «ДIадахар деце, тахане а хилац», «1944 шера февраль» яха а кхыдола а книжкаш, уж дерригаш 12 да. Цар тираж 52 эзарга дIакхаьчай.

Дика дезал ба Руслана. Цуни цун фусам-наьна Дзауров Висангире Маремеи кхо йоIи цхьа воIи да: Роза, Зарема, Мухьмад, Аза. Шевола цар дезалхо доккхий дешараш дийша ва. Висангире Марем терапевт я, вай республикан заслуженни лор а я. Руслан диазза ХьажцIа ваха хиннав (2007, 2011, 2014, 2018), иштта ший дас-нанас из никъ хьоргбола хIама а вIаштIехьадаьккхад цо. Цул совгIа, Руслан ваха хиннав Америке (1994), Турци (1998, 2000, 2002) яхараш санна долча мехкашка.

Цо баьча балха боккха мах баьб Iаьдало. Из ва медицински Iилмай доктор, профессор, Россе заслуженни лор (1997), Российски Федераце унахцIено лораяра отличник (2007), медико-технически Академе член-корреспондент, «Единая Россия» яхача парте политсовета секретара заместитель (2004 – 2009). ХIаьта 2005-ча шера цунна еннай «КарагIдаьннарех» яха орден. Уж доккха толамаш да. Иштта доккха совгIат да Руслана, кхувш доагIаш, виIий-йиIий 10 бер хилар.

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *