ЙОАЗОНХОЙ ГIОНЧА ХИННА САГ

Сурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа) хьалхарча мугIарца: Ужахов Мухьмад, Мальсагов Ахьмад, Костоев Iалихан, Точиев Тухан; шоллагIча мугIарца: Мальсагов Або, Зязиков Азамат, Чахкиев Башир, Мальсагов Руслан.

 

 

Вай мехка арадувлаш хиннача книжкаш тIа 60-гIа шераш юкъекхаьчача хана денз, даим го йиш яр Зязиков Iалаудина Азамата цIи. Из вар Нохч-ГIалгIай книжни издательствон редактор. Сона дагадоагIачох, массехк редакци яр издательствон: дешара книжкаш кийчдеш, массово-политически литературан дешашца ювзаенна, исбахьален литературан йоазош арадоахаш. Азамат болх беш вар тIеххьарча редакце, цун кулгашка гIолла чакхйоалар гIалгIай меттала язъяь байташ, поэмаш, повесташ, романаш, пьесаш. 80-ча шерашка книжни издательство хилар Шолжа-ГIалий тIарча «Нохчий гастроном» оала тика чухиннача цIен шоллагIча гIата тIа. ЙIаьхха уйче йолаш, аьрдехьа а аьттехьа а дIачувоалаш наIараш йолаш, уйче яр издательствон. Царех цхьан йоккха йоацача кабинета чу вIаший духьалъоттадаь латтар къаьнарча хьисапах дола ши истол. Дехьарчун тIа вагIаш хулар массаза Зязиков Азамат.

 

СехьагIа – Эдилов Хасмухьмад, из вар нохчий говзамеча йоазошка хьожаш хиннар. Геттара сатийна хулача цIагIа, арадаха оттадаьча книжкашка хьожаш, тоаде дезар тоадеш, дIадаккха дезар дIадоаккхаш, тIатоха дезар белгалдеш, вагIаш хулар уж ши саг. Цхьайолча хана дукхача наьха оазаш а хаза йиш яр цу чура, хIана аьлча Iалаудина Азамат хьаьший дукха болаш саг вар. Масала, из волча го йиш яр гIорбаьнна йоазонхой Боков Ахьмад, Ведзижев Ахьмад, Чахкиев СаIид, Яндиев Жамалда, Дахкильгов ИбрахIим, Вышегуров Мухьмад, Мальсагов Ахьмад а Або а, царех тарра кхыбараш. Сона из геттара гарга вайзар 1979 шера. Цу хана университета 5-ча курса студент вар со. Арадаккха кийчдеш дар «Iуйре дика хийла» яха са эггара хьалхара книжка. «Къонача поэта библиотека» яхача серена юкъедахадар из. Эггара хьалха, дагадаьнна, нийслуш дола хаттараш дIадаьхар оаха шинне. Цул тIехьагIа, цун беттагаргаш, художнико дийхка сурташ хьахьокха дIавийхар со. Кастта, Зязиков редактор волаш, арадаьлар из книжкилг. ТIехьа тIайоагIача хана ара мел дийнна гIалгIай меттала яздаь са книжкаш дийшар а из вар: «Вахара бос», «Безаман цIогIа», «Лаьттан воI». Геттара лира хила гIертача редакторех вацар из, нагахьа санна латтача Iаьдала духьала хIама деце, законаша яхачун тIара дIабоалаш чулоацам беце, тоадараш юкъекхухьаш, йоазош телхадеш оамал яцар Азамата. Кхыча дешашца аьлча, ма хулла машарца чакхдаккха хьожар из йоазонхочунцара ший вIашагIкхетар.

Юххе латтача аьшка сейфа чу леладора цо автораша хьатийнна йоазош. Хьахулаш долча шера план оттаеш, цунна юкъедахьа гIортар гIалгIай къонача а къаьнача йоазонхой книжкаш. Кхоъ-диъ гIалгIай меттала яздаь книжка юкъе доацаш, хилацар аргIанара план. Ма хулла товр де гIертар из ше волча чуухаш болча авторашта, цар книжкаш арадаргдола оагIув лахарца. Къаьстта дикахетар хулар цунна дикка деша говзал йола къона зIамсаг, йоI вай литературанна юкъе гучадаьлча. Сона дагадоагIа, Вышегуров Мухьмада хьалхара книжка арадаьнна. Из книжка («Эздел») Шолжа-ГIалий тIа Iо а дихьа, Зязиковга дIаденнар со вар. Цун байташта чIоагIа раьза волаш вар редактор, кхыметтел цунна Ленински комсомола преми ялийта гIерташ, кулгаш яздайташ, каьхаташ кийчдеш, лийлар из. ХIаьта Вышегурова стихотворенеш я а яр массарна езалуш а, говзача меттаца язъяь а. Иштта езаеннаяр цунна Барханоева Мовлатхана (художника Барханоев Iийсай фусам-нана) язъяь байташ, Ахильгов Микаила йоазош. ХIаранена къаьстта книжка дала вIаштIехьа ца доалаш вусар цкъаза. Из мо моттиг нийсъелча, юкъара книжка арадаьккхе а, къоначарна товр де хьожар. Наха дезалора иштта вIашагIтеха книжкаш. Масала, дуккхача наха безабеннарех бар кхо поэт: Арчаков Тухан, Муталиев Мухьмад, Торшхоев ИбрахIим — вовзийташ хинна «Дагалаттар» яха юкъара болх. Доккхий книжкаш а дувлар ара, Зязиков Азамата кулго тоадеш. Царех яр Боков Ахьмада гIоръяьнна романаш «Беке къонгаш», «ЦIийенна сайре», «Седкъашта юкъе седкъа санна». Чахкиев СаIида романий редактор а вар Зязиков, царех яр «Иштта мара», Бертий бийсаш». Плиев Махьмад-СаIида «Хала урхе», «Син цIенал» яха романаш тIа болх баьр а из вар. Майрра ала мегаргда, укх тIеххьарча ах бIаь шера арадаьнна дикагIдола вай йоазош кепа тоха кийчдаьр Зязиков вар, аьнна.

Зязиков Iалаудина Азамат ваь хиннав 1937 шера 9 октябре Наьсарен района Буро кIалха. Хоза ха хиннай из ваьр. Мохк тоалуш, хозлуш латташ хиннаб. Даржаш латташ хиннад дешар. ДегIаухаш хиннад кепайоазув, литература. Хозача моттиге улла юрт, цун Iалам, бе-беча тайпаех хьабаьнна юртахой бовзале, мехках воаккх из, къаман моастагIа ва, аьнна. Азамат 5-6 шу даьнна мара хиннавац из Iаьржа, вай мохк бохабаь, ди довзача хана. Юха вай мехкадаьлча, Нохч-ГIалгIай хьехархой институт яьккхачул тIехьагIа, цо болх бо моттиг книжни издательство я.

1984-ча шера, вIалла бехк боацаш, парте обкомо даьча гIалатах, «Сердало» газетера дIаваьккхар со. Цул тIехьагIа, со нийслу книжни издательстве. Эггара лохагIа бола корректора болх белар сона. Нохчий а гIалгIай а корректораш цхьан йоккхача кабинете багIар. МагIарча цIагIа хьалчуваьлча, цхьа саг вагIаш йола зIамига кабинет яр. Нохчий кхалнаха (Джабраилова Зурас, Виситаева Аьсета, Асхабова Лизас) чIоагIа эздел лаьцар соца. Из зIамига кабинет мукъаяьккха, сона хьаелар цар, болх бе хьакхаштагIа хургйолаш. Цхьан юкъа тхоца балха хилар:

 

«Наьна шурийца цIийх чубеннна

ГIалгIай мотт,

Боча хеташ, со хьа сийна

Гораотт», —

 

яха дешаш яздаь Ужахова Хадижат, дикка ха яха йоккха саг яр из цу хана. Кхы а бар укхаза гIалгIай. Масала, издательствон директор Дзейтов Хьажбикар вар, массово-политически литературан редакце Гайсанова Радимхан яр. Школашта лаьрхIа книжкаш кийчдеш йолча отдела керте Шадиев Султан латтар. ХIаьта говзаме литература Зязиков Азаматага дар. Дуккхача хана денз укхаза къахьегаш хьавоагIача цо; сабарца, нахаца Iимерза хиларца; везавалийтавар шийца болх беча тайп-тайпарча къамех болча наха. Цун доттагIий бар ала мегаргда йоккхагIйола редактор Яблокова Галина Ивановна, технически редактор Липатова Светлана, художественни редактор хинна Магомаев Мансур, массово-политически литературан йоккхагIйола редактор хинна Куприянова Евгения. ТIеххьарчох Азамата цIаккха йизза цIи яккхацар, ший цIагIарча сагах санна, Женя оалар. ХIаьта Шадиев Султан, новкъост хинна ца Iеш, цун бажа а вар. Цар шинне а истий Пхьилекъонгий тайпан бар.

ХIанз каст-каста со вагIача оагIорахьа хьааха везаш хулар редактор. Корректорске чувоагIаш хилча, йийллача йIаьхача балкона тIагIолла чакхвала везар. Когий татах ховра, уй тIагIолла воагIар малав, корага кIадаш даде а. Цул совгIа, цаI мара доацаш хиннача са корага решётка латтар. Цкъа са кабинете нийсвеннача Питерерча поэта-таржамхочо Вольске Сергея аьннача беса, со «цаI мара поэт вацар решеткаш техача цIагIа чувоаллаш». Цхьаболчар, со волча чубаьхкача, А. Пушкина «Тутмакх» яха стихотворени а ешар сона. Цхьа гIулакх ца хилча, тхо долча оагIорахьа хьавоагIаш оамал яцар Iалаудина Азамата. Бедоахкаш каьхаташ долаш, моллагIа цхьа декхар тIадилла дагахьа воагIар из. ДукхагIйолча хана, деша дезаш, гIалаташ тоаде дезаш дола, кепа тоха кийчдеш дола книжкаш хулар уж. Цар тIара гIалаташ а тайп-тайпара хулар: орфографе, стилистически, грамматически, латтача Iаьдала политически наькъаца дувзаденна. Цу хана цензура а яр, болх беш. МоллагIа арадоала книжка цензораша кулг яздаь, мухьар тоIадаь хила дезар. Аз даьча тоадарашта цIаккха раьза воацаш хилацар редактор. Цкъаза согара цхьацца гIо-новкъостал цо дехаш моттигаш а хулар. ДагайоагIа цу тайпара цхьа моттиг. Яндиев Хамарзий Жамалдий дикка сома книжка дар арадаккха кийчдеш. Цунна дешхьалхе гIалгIай меттала яккха езаш яр, хIана аьлча книжка ше а

наьна меттала хиларах. Сога дийхар редактора из таржам дар. Дикка къахьега дийзар са из болх беш, бакъда Азамат раьза хургволча тайпара чакхбаьккхар аз сайна тIабилла болх.

ВоагIаш-водаш, городерча кхыча нахах къоасталуш вацар Зязиков. Аьхки моллагIча мугIарерча сага санна пхьошаш кIеззига хьалтIадерзадаь йиткъа коч лелайора цо. ДукхагIболча цу ханарча редактораша санна, каст-каста гIаьле увзар. Iай Iаьржа маьша полтув, морача андатрах яь кий туллайора. ДукхагIйолча хана, бедоаллаш хьоарчадаь газет хулар. Духхьал редактора болх баь ца Iеш, керда эрсий литература дешаш а, цунца сакъердалуш а вар Азамат. Издательстве чуваьлча, аьрда оагIорахьа зIамига уйчелг яр гIаьле увза нах сувцаш. Цига латташ йола ха зехьа ца йоаеш, «Дружба народов» яхача журнала тIара А. Рыбакова «Дети арбата» яха роман ешаш хулар из. Иштта латташ массехказа вайра сона воккхагIвола новкъост.

Болх баьнначул тIехьагIа, сарахьа дIа-юха хьоашалгIа ухаш е цхьана багIа гуллуш Iаьдал дар цу хана Шолжа-ГIалий тIа баьхача йоазонхой, журналистий. Цхьан шера Москве вахаш хинна Торшхоев ИбрахIим вера Шолжа-ГIалий тIа, ший фусам-наьнаца Галинайца. ИбрахIимца хинна ца Iеш, цун цIен-наьнаца а чIоагIа хьоашал долаш вар Зязиков, столице ваха волаш царцига хиннав ше, оалар цо. ИбрахIим дика вовзар сона а. Цудухьа мар-сесаг а царна дукхагIа безаш бола нах а се волча фусаме вIашагIтехар аз. Дикка бийса яххалца дог-безам дуаш даьгIар тхо: Мальсагов Оарцхой Ахьмад, Вышегуров Мухьмад, Торшхоев ИбрахIим, цун сесаг Галина, Зязиков Азамат. Шун тIа вагIаш, чIоагIа сабар долаш, совлен дош ца оалаш, шийх бехк боаккхаргбола хIама бIарга ца дайташ, дIаваха ховра Азамата. ДегIаца кхедаь эздел дар из. Оалаш ма хиллара, долчунгара эздел доаккхалургдац. Цудухьа дукха везар из наха. Цун цIи берех техкаш моттигаш а хулар, из лоархIаш, цун сий деш шоаш хилар хьагойтар духьа. Тхоца балха яр, книжкаш ханнахьа арадахара тIахьожам лоаттабеш йола Гиреева (Муцольгова) Лейла. Цо ший воIах Азамат аьнна цIи тиллаяр, Зязиков санна оамалца, гIулакхаца из хьалкхер ловш. Къона волаш каст-каста из волча воагIаш вар Зязиков Мурад а.

90-гIа шераш долалуш, издательствос ше Iеш йола моттиг хийцар. В. Ленина урам тIа хинна из Субботников оалача улица тIа хиннача И. Заболотне цIерагIча типографена юхерча цIагIа дIачуяхар. Со хIанз массово-политически литературан редактор вар, цул тIехьагIа дешара книжкай редактор а вир сох. ХIаьта Азаматаца цхьан кабинете ваьгIа Х. Эдилов дIаваьннавар. Цун когаметта нохчий йоазонхо Саракаев Хьамзат вагIар Азаматаца. Цар кабинет эггара магIахьа, аьрда оагIорахьа дIачувоалаш, яр. Сона дагадоагIачох, хIанз укхаза дукхагIа хулача нахах вар Хашагульгов Iаьла, Ахильгов Микаил, Вышегуров Мухьмад, Боков Ахьмад, Плиев Махьмад-СаIид. Го йиш яр укхаза нохчий цIихеза йоазонхой Сулейманов Ахьмад, Ахматова Раиса, кхыбараш.

Зама хувцалуш латтар. Издательствон гIулакхаш хьалха санна дика дацар. Алапи болхлошта ца луш дикка ха йоаккхар. ЦIаккха дIа ца хадаш, латташ митингаш яр Шолжа-ГIалий тIа. Тикашка, базар тIа хьаэца дулх, маькх, шекар дацар. ХIаьта книжни издательствон болхлошта даьтта талонаш Ленински райисполкомера хьаийяра гIулакх сона тIадилладар. Зязиков Азамат каст-каста могаш воацаш хулар.

Цун декхараш кхоачашдора кхыча редактораша: С. Шадиевс, Р. Галаевас, кхычар. ХIаьта Плиев Махьмад-СаIида «Син цIенал», Боков Ахьмада «ДогIанха даша делхаш» яхача романаш тIа дукхагIча даькъе къахьийгар со вар. 1993-ча шера Зязиков Iалаудина Азамат кхалх. Бакъда цун цIи даим латта юс итташ шерашка арадийннача гIалгIай говзамеча литературан книжкаш тIа. Царех яр Зязиков Бахьаудина хержарий ши том, Осмиев Хьамзата ши том, Муталиев Хьажбийкара ши том… Царел совгIа, эггара хьалха гIалгIашта Картоев Мурада, Кодзоев Тимура хоза йоазош довзийтар а Iалаудина Азамат вар.

Таржамхочун болх а бора Зязиковс. Цо наьна меттала яьхаяр дуккхача Къилбаседа Кавказа поэтий, дуненна цIихезача илланчий байташ. Царех яр Омар Хайяма, Ахматова Раисай, Кешоков Алима, кхычар стихотворенеш. ГIаьбартой халкъа поэт вар тIеххьарвар. Цун стихотворенена Зязиковс даь таржам оаш дийшача бакъахьа хет сона:

 

ДоттагIий совгIат

Аз цхьа совгIат хьона денад,

ДарегIа совгIат из дац —

БIухо-гIаьбарто ва венар…

М. Лермонтов

 

Топ е шалта сайга йоацаш,

Iурра новкъа воал со.

ГIагI а дац аз дегIа дувхаш,

Лорабе цунца дегIа го.

 

Болар деш со, волавенна,

Лоаман буххье воал цкъа;

Цхьаь се волаш, саготденна,

Нах бIаргагор тувсаш са.

 

 

Бийса я са, кхерам боацаш,

МоастагIий хилар кхераш вац,

Вужаш сай дына баргал тохаш,

Кхерам дагахьа лоаттабац.

 

Со дIакхоач Кавказе,

ГIадвахав со, дув буъ аз;

Кхаьчав мотташ йолча нана,

Йоккха паргIато хинна.

 

Лоаман буххье морхаш йолча,

Декаш шовда легача,

Лоаманхо-йоI хьеж паргIата,

Вайча кхераш хилац сох.

 

Юрта цхьаккха сихвеннавац,

Оарц доаккхаш, вайча со,

Со моастагIа ва а аьнна,

Сона тоха даша пхо…

 

Оза пандар! ДоттагIал

Хестош илли аргда вай,

Дог дIаденна из вошал

Хестош, сийдеш хургда вай.

 

Зязиков Азамат дагвоагIа дуккхача йоазонхошта. Вицвеннавац из Iаьдала болхлошта а. 2002 шера январь бетта 16-ча дийнахьа ГIалгIай Республикан президента амарах цунна еннай «КарагIдаьннарех» яха орден. Из цунна ялара бахьан да, литератураца дуккхача шерашка къа а хьегаш, доккхий толамаш дахар; цо редактора, публициста, таржамхочо санна балхаш даь хилар. Укх шера 82 шу даргдар Зязикова, таханалцца ваха висаваларе. ХIаьта а из вах цунца къахьегаш хиннача а из вовзаш хиннача а наьха дегашка.

 

С. Арчаков

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *