Шоаш болча кега ца луш бахар

 

ДIабайнача бетта, отпуска ваха хилар бахьан долаш, «Сердало» яздеш хиланзар со. Iаьдало балхара еннача мукъача хана се салоIаш волаш, Казахстан яхача мехка ваха хилар со. Цига Атырау, Нурсултан, Алматы яхача шахьарашка хилар со гIалгIашца цхьацца вIашагIкхетараш а хулаш. Къаьстта, дукхагIа аз бихьа никъ Казахстана керттера шахьар йолча Нурсултане бар. ВоагIа аьнна хоам а баь, со ваха Iокхаьчача чIоагIа веза хьаьша ваь тIаийцар со Нурсултане бахача гIалгIаша. Къаьстта Iе моттиг а Iалашъяь, са гIулакхага хьожаш машенаца уллув лелаш саг а волаш дизза гIулакх дир сона кIалхарчар. Царна Даьла раьза хилва.

 

Айса дихьача гIулакхах дегIадале тIехьагIа дувцаргда аз, амма хIанз сона дувца лов цига бахача гIалгIай боккхийча нахаца сай хиннача вIашагIкхетарах. ХIана аьлча, шоай мотт а, гIулакхаш а, оамалаш а, Iадаташ а лорадеш уж леладеш бахаш ба цигара гIалгIай. Шоай саг йодаш йоагIаш хьоалчагIа хилча а е саг венна таьзет хилча а гIалгIай IаьдалагI дIахьу цар шоай хьатIанийсденна хIама. ГIалгIай гIулакх геттара лораде а кхувшбоагIачарна из дIахьалхадаккха а уйла йолаш бахаш ба уж шоаш болча мехка.

Даьла раьза хилва цунна, Иласхан-Юртарча Киши Кунта-Хьажий цIерагIа даьча маьждиге рузба деш нийсвелар со аргIанарча пIаьраска дийнахьа. ГIалгIаша доккха дакъа лаьца хьалдаь маьждиг да из, цох а дувцаргда вай тIехьагIа, дегIа дале. Цу маьждиге рузба деш дукха гIалгIай хул, цул совгIа вайнаьха культурни юкъарал а я из моттиг. Цу чу хьалхарча гIата чу лаьрххIа вIашагIкхетараш дIакхахьа кийчдаь цIа а да.

Рузба даь даьнначул тIехьагIа боккхийча нахаца вIашагIа а кхийтта Казахстане бахача гIалгIай вахара хьаькъе а, наха юкъерча гIулакхах а, леларах а къамаьл хилар са. Уж болча цIагIа со чуваьлча, шуна гонахьа гобаьккха Iохайша багIаш боккхий нах а болаш – уж цхьа иттех саг вар, — царна гонахьа уралатташ кагий нах а болаш хоза вIашагIкхетар дар из, гIалгIай Iадатаца хила доагIача тайпара. Гулбеннача наха юкъе воккхагIа а, цар цу цIагIа цу чу тхьамада ва аьнна белгалваьнна а воккха саг Йовлой Салангире Хьажмурд вар. Цун фу тов хьажа, цунга гIолла мара дацар гулбеннарий йистхилар а, дош алар а, чувалар-аравалар а.

Саьлангире Хьажмурд гIалгIай къам мехках а даьккха Сибаре Iодохьийтача хана 12-13 шу даьнна кIаьнк хиннав. Цу хана денз Казахстане вахаш ва из, наггахьа саготалла ГIалгIай Мехка бахача нахах бIаргтоха ца воагIе, ше араваьккхача мехка ваха цIавенавац из. Цун а ший бахьанаш да. Цу хьакъе дийцар сона Хьажмурда ше къамаьл доладича:

— 1944 шера ара а даьха вай Iодахкийтача хана денз укхаза вахаш ва со. Хало а хиннай, моцал а хиннай, тIадувха, даа, мала доацаш а хиннад. Дале а деце а хIанз паргIатдаьнна атта дах тхо мехкахдаьннача хана мо а доацаш. Бакъда, укхазара вахар мичча тайпара дале а, таро-рузкъа дале а, цигахьа, мехкаца ба безам. Тхох дукхагIа укхаза бахаш мел бараш Пригородни районера нах ба, тхоаш арадоахача хана даьхача юрташка коашка мара кхычахьа даха чам бац тха, амма тхо даьхача чудаха тха аьттув бац. Со се Хьовда-цIеношкера араваьккхав. 87 шу доал са укх шера. Цу хана денз укхаза хьалкхийнав со, са дезал а кхийнаб, дезалий дезал а кхийнаб. 5 эзар гаргга гIалгIа ва тхо Нурсултане вахар, тха имам а ва, тхоай викал а ва, туркх а ва дола хIама а да. Уж берригаш укхаза хьалкхийна нах ба, воккхавар а зIамигавар а. Аз доаккхалдеш цхьа хIама да, аьннар аьннача а долаш, де дезар кхоачаш а деш укхазара гIалгIай хилар. Барт болаш, динца болаш, гIалгIай гIулакх ховш ба кагий нах, бакъда, метта кIеззига мело яьй оаха тIехьарча хана, кагийчарна дика хац гIалгIай мотт. ЦIава безам боацаши, цигахьа са ца латташи цхьа минот яц са. Бакъда, се ваьхача цIенош а даь ваха са аьттув бац тахан, хIаьта кхычахьа ваха са безам тIабодац, — йоах Саьлангире ше Iоваь моттиг дагаухаш.

Вахача метте нахаца товш а ца товш а моттигаш нийслу, цхьавар шийна хала дале а тIакхаьчача хIаманна са а тохаш, хьатIанийсденнар чехка дIа а доаккхаш дIавах, цхьаволчо шийна а наха а бала бу. ХIаьта, укхаза Казахстана керттерча шахьаре бахача гIалгIай гIулакх нахаца барта болаш да. Цу хьаькъе дийцар воккхача сага Долакханаькъан Мувсас.

— Казахашца, гIаскхашца, кхыча къамашца тхьовра хьалха денз хьа машар а болаш, бартаца бахаш хьабоагIа укхазара нах. Из фуд аьлча, боккхагIчар дIааьннар зIамагIчар кхоачаш а деш, тхоайла дIа-хьа яхар фуд а ховш тхо хилар бахьан да. ДезткъалагIа шу долаш ва со, со а воккха ва дика дагадоагIа сона тхоаш укхаза Iодаьхка. Сибаре Iокхьачача хана корашкара кIадаш дIа а эза цу чу назам аьнна дагадоагIа сона, боккхийча наха, «Мохк лорабелахь Даьла» яхаш яр из назам. Цу хана денз хьа, могача тайпара наха зе дIа а ца деш, тхоашта а хIама ца дайташ, тхоаш укх паччахьалкхе дахаш долга дика кхета а деш, акхарца барта а долаш хьадоагIа тхо. Тхьовра Хьажмурда аьннача тайпара укхазара гIулакх мел дика дале а дог-м цигахьа, ГIалгIай Мехка, да тха. Шолхара араваьккхав со Сибаре Iовоалавеча хана, са цига чуваха тахан аьттув бац.

ГIалгIай массаза а да шоаш болча метте белгалваь шоашта хьалха латташ тхьамада е имам лелавеш. МоллагIа динца дувзаденнача гIулакхах долча хIаманна дар-доацар белгалдеш, нийсденна гIулакх дIадерзадеш къахьегаш хьавоагIаш ва Пхьилякъонгий-Юртара ЦIечой Горчхананаькъан Мувса. Цо дийцар, ГIалгIай мехкацарча шоай бувзамах а цхьацца хилча бакъахьа дар аьнна хеташ долча гIулакхех а. Цул совгIа, кагегIчар боккхагIий лархIар, вIаший гIулакх леладар, кIалвисачунга хьажар — цу тайпара дола гIулакхаш миштад укхаза аьнна аз даьча хаттара а жоп делар сона имама.

— Укхаза вайнаьха юкъарче я, моллагIа хьаэттача гIулакха эшар Iалашде, этта хаттар даьшха юстарадаккха кагий нах а болаш. МоллагIа могаш воацаш саг хилча, цунга хьажа везе, дукха ахча эшаш моттиг яле цу сахьате дIаоарцагIабайле из вIаштIехьадаьккхе штта болх бу укхазарча кагийча наха. Тхона хета тхоай шахьарерча гIалгIай кагийча нахал дикагIа кагий нах кхычахьа хургбац аьнна. Дала дукха а маьрша а боахаболба уж. Хьал долаш а, таро йолаш а, цхьаццанахьа балхаш тIа болаш а ба кагий нах. ТIумхой Мухьмад яхаш ва укхаза укх маьждигага хьожаш а укхан доал деш а. Тахханалца укхаза баьхача тхоай даьша хьадена гIулакх укх боккхагIчар тхога хьа а оалаш, цар яхар оаха кхоачаш а деш тхоай тарлучох Даьла раьзаве а гIерташ дIадоахк тхо. Нагахьа санна, цу вай мехкара аьттув хилча цхьа хIама дар тхона эшаш вай культураца, меттаца, Iадаташца дувзаденна хIама дахьаш укхаза кастагIа уж ахар. ХIанз бакъдар аьлча, кагий нах укхаза цхьа школа йилла гIерташ къахьегаш а ба гIалгIай гIулакхаш, мотт, Iадаташ Iомадергдолаш. Иштта дIадоахк-кх тхо укхаза.

ТIехьарча цхьан шера мехка лаьтта долаш дола хьал дагадоаллаш, цун чIоагIа гIайгIа еш, митинга гIулакха тIагIолла дIалийца боахка нах дагабоахкаш цкъа мо массехказа из хаттар ийдеш бар боккхий нах. Къаьстта лаьца чуйоаллаш гIалгIай йоI хилар чIоагIа хала хеташ бар уж. Цу хьаькъе дIахо а къамаьл дир Долакханаькъан Мувсас.

— Цу лийца боахкача нахах фу хургдолаш да ца ховш, из гIулакх чIоагIа дагадоалаш да тхо. Цудухьа цхьа дехар дергдар оаха керда венача Мехкдаьга а, кхы дIахо болча хьакимашка а, вIалла вIаштIехьа дале уж дIалийца боахка нах мукъа баргболча тайпара къахьега аьнна. Къаьстта из чуйоаллаш йола гIалгIай йоI араяккхар дехар оаха. Цу хьаькъе оаха видеокхайкам а баьб, Дала бокъонгахьа доахалда вай. ЧIоагIа из гIулакх дагадоаллаш да тхо, вIашагIа мел кхийттача хана, хIанз фу де, фу ала йиш хургьяр-хьогI яхаш тхоайла из хьедеш. Нах боабаь а е тIом баь а чубехка боахкаш нах а мичаба уж. АллахIа дикача хIаманна тIехьа барт болба вай.

Казахстана Iаьдалцара гIулакх, саг балха отте а, деша воде а, шийна керда хIама хьадоладой а къахега, ваха чам болча сага духьале еш, цун бокъо хьал ца йоалийташ, из IотеIавеш хIама дий шоана Iаткъаш, аьнна аз деннача хаттара жоп луш дийцар боккхийча наха. Цар яхачох шийна къа а хьегаш, хьаьнала вахача сагаца цхьаккха къувсаш хIама дац. Депутаташ а, хьакимаш а, бизнесменаш а болаш боахк цига гIалгIай.

Наха чIоагIа дагадоаллаш хIама да, саг яхар-яр ший къамах нахаца нийслу е моллагIа хьанийсвенначунга саг дIайодаш, е ишта хьайоалаеш хIама дий-хьогI аьле. Из хаттар чIоагIа лораду Казахстанерча гIалгIаша.

— Укхаза хIара шера февраль бетта 23 дийнахьа доккха сагIа ду оаха, мехках баьха байнача вай даьшта, ноаношта, вежарашта, йижарашта тIера мискача наха из дIадекъаш. Оаха тхоашта могача тайпара вай къаман кхалнах мара ца кхувлаш а, къамах сагага мара саг дIа ца йохийташ а из моттиг лораю. Дукхача тайпах нах ма дий тхо укхаза дахараш, цIий-дулха гаргалол хийра а йолаш. Цудухьа оаха вай къамах дола хIама, тхоай ма хулла лораду. Кхыча къамах бола нах дегаза хеташи, уж во ба аьннеи дац тха из, тхо гIерт, укхаза тхоаш дахача кхыча къамашца дIа-хьа цаэ, керда хьалкхувш доагIа ноахал лораде. Наггахьа йолча хана гIалгIай мехкара саг Iойоалаю оаха, е ишта наггахьа укхазара хьалцIаюгаш а нийслу саг. Укхаза тарикъаташ леладеш нах ба, вирд долаш-доацаш а нах ба, мичча тайпара дале а тхоашта юкъера барт боха а ца беш дIадоахк тхо укхаза, наха дегаза а доацаш, — йоах имама Горчхананаькъан Мувсас.

Вахача метте саг цамогаш хулаш хул. Цхьаволчо лорашка вахе шийна дарба дайт, цхьавар е лорашка ца водаш а е цIагIа дарба ца деш а шийна ца моге а тIехьагIа яхаш ший гIулакх тIехьатетташ хул. Массанахьа а болаш ба цу тайпар нах. Цу хьаькъе къамаьл дир гулбенначарна юкъерча цхьан воккхача сага:

— Со Хьулхой Осменаькъан Вахангири яхаш ва. Укх шера июнь бетта 21 дийнахьа рузбане ламаз деш со волаш дика цамогаш во а хинна Iокхийттавар со, цкъа а шозза а скори хьайийхача цар даьчох кхы гIойле яьланзар сона. Цудухьа шоай хур дир цар сога больнице дIа а вахе дарба дайта хьайна, яхаш. Лораша а цIагIарчар а шоашта могар дир сога лорашка дIа вахе операци хьаяйта яхаш, бакъда со из яйта лаьрхIа вацар, унзара хеташ. Иштта со хьувзача гIолла, хьагулбеннача акхар дIадийца-хьадийца со раьза а ваь, больнице дIа а вахийта цига операци а яйта эшаш мел дар кхоачаш а даь цIавоалавир со. ВIалла сайна ца меттача тайпара дика могаш ва со хIанз. ЦIаькха яйта езаш а ва со из операци. Со фу ала воалар аьлча, цига со уллаш, сона эшаш мел дола хIама Iалаш деш, сога хьожаш хилар ераш. Акхар сона даь гIулакх сона цIаккха а дицлургдац. Дала ше баркал алда акхарна массанена а, — аьнна дог а чехка соцавелар Вахангири.

Гулбеннача боккхийча наха юкъе бар гIалгIай йоазонхо Тиймарзанаькъан ГIазмахьмада Башир вовзаш, из хетташ нах. Цу хана цар из хьоаваь Башир кхалха цхьа кIира даьнна ха яр. Из укх дуненцара Iадика йийца Iел давахалга а, цун таьзет дIадаьнналга а аз дийцача чIоагIа хала хеташ кодам беш бар цигара боккхий нах. Цар ма аллара Дала гешт долда Башира, дала къахетам болба цох.

МоллагIа ГIалгIай Мехка хьанийсденнача гIулакхах дог лазаш, дика дар хилча товр хулаш, во тIадеча хала хеташ хул Казахстанера вай къаман вежарий. ДIахо йодача хана а цар вахарах, гIулакхех дувцаргда вай.

 

Матенаькъан Илез

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *