Дагалоацам

Ханаш дIаух, вайцара нах къестабеш. Бакъда цхьа хIама дус даимленна вайца, из ба уллув хиннача нахах бола дагалоацам. Тахан са  дагавоха безам ба журналист хинна Цицкиев Мухьмад-Башир. ДIадахача бIаьшерен 80-ча шерашка «Сердало» газета редакце балха веча вайзар сона из. Юкъерча дегIара, хьайза корта а болаш, хьатаро саг вар сона юххерча кабинета чу чу-ара ухаш хиннар. Са кабинет 613-гIа яр, хIаьта Мухьмад-Башир 612-ча кабинте вар къахьегаш. Вешта аьлча, пен мара бацар тхона шиннена юкъе. Партийни вахара отдела корреспондент вар Цицкиев, цудухьа даим цIенхашта хила везар цун, иштта хила безам беце а. Из дIадехар цунга кхаьчача балхо. Цу отделе парте воаца саг болх бе дIаэцацар, цох хов вайна Мухьмад-Башир коммунистий мугIарашка латташ хиннилга. Кабинеташкара кабинеташка ухаш, лелара дукха тIера вацар са лоалахо, наггахьа ше волча воагIача хьаьшанца къа а хьегаш, тайп-тайпара чулоацам бола статьяш кийчъеш, дукхагIйола ха ший балха моттиге йоаккхар цо. Ший оамалга диллача, из сабаре саг вар.

Мишта кхаьчавар из газета редакце, хьан безабалийтабар цунна из къахьегам? Сона хеташ, укхаза цун вахара Iаткъаш хиннаяр цо Хаматханов Жабраила цIенца тесса гаргалол. Ховш ма хиллара, Кунтий Жабраил «Сердало» газета ийслагIвола керттера редактор хинна саг вар. Цицкиев цун йоI Аза йига найц вар.  Цул совгIа, цу редакце юртбоахама отделе къахьегаш вар цун уст-воша Хаматханов Мухьмад, газетаца а наьна меттаца а айхха бувзам лоаттабеш яр Мухьмад-Башира  фусам-нана Аза а. Бакъда зIамига саг йоазош де волавалар шовзткъа шерага кхаьчача мара хилац, цул хьалхагIа кхыдола балхаш, хала моттигаш нийсъеннаяр цун вахара новкъа.

Мухьмад-Башир ваь хиннав 1936-ча шера Нохч-ГIалгIай республикан Пригородни районе. Вай Сибре диггалца цига кхувш венав кIаьнк. Мохк бохабеча хана дикка сакхетарг хинна, ондаваьнна хиннав из. Даь йIовхал кIезига йовз цунна, хIана аьлча арадаьха дукха ха ялале, из халонаша, тIалаттача саготонаша  кIалвите, деррига дезала дукъ ший фусам-нанна Iайшета дите, Iел дунен чу дIавода. Мухьмад-Башир ханал хьалха воккха хила а нанна новкъостал де а дезаш хул. Къахьега волавелча, цун а фусам-наьна а вхара никъ хьехархочун къахьегамца бувзабенна хул. Цар, вIаший уллув болаш, къахьег ЖIайрахьарча школе. Саг цо йолаю 1964 шера. Аза филолог яр, Мухьмад-Башир – историк. Цул тIехьагIа, Алхасте кхоач уж. Цкъа хьехархочун болх бича, школан директоралла хьожаву Цицкиев.  Юххера а,  уж Шолжа-ГIалий тIа кхоач.  Цхьан юкъа  тамашийнача дунен тIа кхоач дезала да. Цу дунен цIи яр «Цирк».

Цига администратор волаш къахьег цо. Из фу болх ба вайна хов, геттара дукха ца хой а. Цирке хулаш долча хIаманга бIарглакха, цига гIалат дола хIама ца нийсдалийта хьажа декхарийла вар из. Лакхе мел хьоахадаь балхаш ше деш, йоазонца хьоашал долаш, публицистикаца гIулакх доагIаш хиннав из. Кастта къаман керттерча газета редакце балха а воагIа. Партийни вахара отделе волаш, дIаэц из СССР журналистий Союза доакъашхолла. 80-ча шерашка цу Союзе  дIаийцача къонача журналисташта юкъе бар Вышегуров Мухьмад, Шадиев Хьусен, со.

Цицкиев а цу заман чухь юкъевахар журналистий цхьанкхетара. Iуйрийна керттера редактор волча вIашагIкхийтача, цкъаза къамаьл геттара дIаьхлора. Дукха хулар дувца дезаш: газет арадоалаш дувлийтача гIалатех, из дукхагIча  нахага  яздайтара хьакъехьа, киоскашка мишта дохк, сенна  тIабахийта беза кхоллама болхлоша шоай теркам, газета лаьрхIа яздеш. Мухьмад-Башир къамаьла дукха тIера вацар, цудухьа наггахьа мара дакъа лацацар цо дувцача къамаьла юкъе. Болх-м бора цо, ший бе хьакъ долча тайпара. Цун дезал: фусам-нана, ши йоI, воI – Маяковске урам тIа хиннача кепайоазон ЦIен гаьна боацаш бахар, Iаьдало еннача квартире. ЯлхлагIча гIата тIа яр гIалгIай  газета редакци.

ХIанз мо мобильни телефонаш  яцар цу хана, интернет яцар. Цудухьа моллагIа гIулакх нийсделча, да волча чубоагIаш нийслора дезал. Къаьстта а дагара валац сона цун воI Аслан, из берашта юкъе воккхагIа вар. Лакхарча дегIара волаш, виткъо кIаьнк вар из, ший даьбар санна хьайза корта а болаш. Сона хеташ, цар дезала еррига дегагIоз цаI мара воацача цу кIаьнкаца яр, иштта сий долаш бар ала йиш я йиIигаш а. Аьхки, моллагIа дезал болхача тайпара, Каспийски форда тIа салаIа бахача, цар деррига вахар гоалдоаккхаш йола моттиг нийслу. Аслан хила ваха ла, массехк ди доаккх водолазаша из кора ца веш, форда бух тохкаш. Юххера, хи чура хьалвоаккх зIамига саг. Цул йоккхагIа чов мишта хургья даьна-нанна? Хила йиш-м яц. Духхьала цар дезало ийца ца Iеш, из моттиг геттара хала хеташ тIаийцар редакце хIара болхлочо, хIана аьлча Аслан массанена вовзаш а дукха везаш а кIаьнк вар. Дукха хIама дIалургдар цар, Мухьмад-Башира цу тайпара вас-бохам ца хилийта. Из хIама нийсденначул тIехьагIа, дикка эргаваьлча санна хийтар сона дезала да, хьалха санна вахарца сакъердам боацаш, къамаьл деш хилча теIа  екар цун оаз. Дикка эргаяьлар Аза а. Городера вахар царна кIордадича санна хеталора сона. Хала дар дукха ха йоацаш шоашта дегагIоз тийнна воI воацаш хилар кхетаде, из лийнача наькъашка, коа, квартире лела.

Дикка ха яьнначул тIехьагIа, кIаьнк дагалувцаш, Азас аргда: «Мама, со дийша ваьлча, эггара хьалха хьо балхара хьаяьккха, цIагIа Iохоаергья аз, – оалар цо сога».

Хул цар дезале цхьаькха кIаьнк а… Ислам. Кхувш боагIар Фатимаи Румитаи, бакъда хьалха хиннар цхьанна хIамо вицвергвоацаш вар.

Газета редактораш хувцалу. Керттерча редактора балха тIа хьожаву Гадаборшев Боскара Iусман. Из хьатIаварца, кхыча дарже къахьега волалу Цицкиев. Керттерча редактора лоIамагIа лелаш вола корреспондент хул цох. Кхыча дешашца аьлча, газета хьакимо ше хьожаваьча а водаш, цигара гIулакх дувцаш йоазош а деш, Iе мара везаш дацар цун гIулакх. Цхьацца къовсамаш долча моттигашка, редакце дена лоткъама каьхаташ тахка ухийтар из. Бакъда ший гаргарча нахаца бувзабенна цу юкъе цхьа хьоаса а хуле, цу тайпарча моттига ма хулла гаьнавала хьожар корреспондент. ДагадоагIа цу тайпара цхьа моттиг нийсъенна. Редакце лоткъам язбаьбар Наьсаре вахача Цицкиевс, «Электроинструмент» заводе бухгалтера болх беш хиннавар каьхат яздаьр. Школе ший кIаьнка бокъонаш телхаю, яхаш, дувцар цо. Мухьмад-Башира цхьаккха дича дIатIаэца тигадацар из дош тохкалга. Цу каьхата чулоацам тахка бийзар аргIанарча командировке вахача саи Аушев  Русланеи. Каьхата автор волча квартире чудаха, къамаьл деш хилар тхо. Тхона гучадаьннар сакъердаме хIама дар, лоткъам язбаь Цицкиев хиннавар Мухьмад-Башира нанас ваь воша. Укхаза со белгалдаккха гIертар да, цхьаккха тайпара озабезамаш деш вацар журналист, саг мел кхаочара хиларах.

Тайп-тайпарча моттигашка го вийзав са из, бакъда сабарах из веха хинна ха дагаягIац, хала моттиг тIаоттарах. Цхьан дийнахьа Аза балха йолча Москверча Iилма-тохкама института Нохч-ГIалгIай филиале чувенача зIамигача сага кхерам тесса хиннаб, 5-ча классе гIалгIай мотт хьехара книжка яздеш, арадаккха кийчдеш йоаллача Iилманхочоа. Къовсам цу книжканна тIагIолла баьнна хиннаб. Цу дийнахьа цига нийсвеннавар со, хьабийха Iаьдала болхлой а Мухьмад-Башир а вар цига. Аз чIоагIа тамаш йир цун сабарах. Сухал йоацаш, из дош къоастаде, нийсача тайпара, гIар-тата доацаш,  дужаде ловш вар из. Нахацара довнаш-шовнаш дезаш саг вацар Цицкиев.

Цкъаза хьона вIалла дагадоацача тайпара гIо де хьожар из. Цхьан шера, 1983-гIа шу дар мотташ ва со из, Цицкиев редакце профкома председателалла хержар. Вeрригаш пхи саг вар, профкома чувоагIаш. Белггала дагадоагIа сона цунна юкъе Шадиев Хьусен, Аушев Руслан, Цицкиев Мухьмад-Башир, со-се хинна. ПхелагIвар  мала вар хац. Со балхара дIаваккха дагахьа вIашагIкхийтар профком. Кхаж тасса безаш дар гIулакх. Пхеннех кхаьнне са оагIув хьаллоацаш, чакхъяьлар из заседани. Шийна бехк а хургбоацаш, са хьашташ кIал а ца дуташ, из вIашагIкхетар чакхдаргдола хIама хьалххе а кийчдича санна хетаделар сона, редактора новкъост а оагIув а хинна ше латташ вале а.

Новкъостий а  дукха бар цун, бакъда къаьстта чура-тIера вар из каьхатий отдела керте латтача Шадиев Хьусенаца. Болхаш-боагIаш цхьана хулар уж, дIа-юха дагабалар а хулар шоайла, моллагIа чоалхне моттиг нийсъеннача хана. Харцхьехам цIаккха бергбацар, шийна цаховш дола хIама оалачул, цхьаккха ца оалаш Iийча дикагIа хетар цунна.

Со Шолжа-ГIалий тIарча В. Ленина цIерагIча урам тIа вахар, ийсазза вIаштIардаьча, «Богатырь» яха тика йоаллача цIагIа. Иштта аьлча дикагIа довз из цIа. Цунна уллув газеташ дохка киоск йоаллар. Цхьан дийнахьа газеташ а ийца, со хьаволалушшехь, эгIахьара, гIалан юкъера, гIаш хьалбоагIа Мухьмад-Башири Азаи байра сона. Уж хьалтIакхаччалца царга хьежаш а лаьтта, дахар-денар хаьттача, Цицкиевс аьлар:

-Городера кхычахьа даха дIадолх тхо.

-Мича долх шо? – цецваьлар со.

-ЖIайрахьа, – аьлар мара а сесага а.

Царел зIамагIволча са бокъо яцар, хьехам бала отта, ма гIо, оаш леладер харцахьа да ала. Новкъа-м хилар сона, уж дIаболхаш хилар. Шаккхе а овла цигара болаш бар уж, цудухьа шоай цхьацца аьттув лехаш леладу хургда-кх цар из, аьнна, соцадир аз сай дагахьа.  Нохч-ГIалгIай республика йохарг ма йий аьнна, цхьаннена дага а дацар цу хана. Бакъда тахан ала лов, уж шоай ханнахьа дIабаха хиннабар цигара. Кхыча наха доккхий зуламаш а зенаш а хилар цига тIехьа тIадоагIача шерашка. Шадиев Хьусен, уж лоамашка дIабахача а, цар дезалца хьоашал леладеш вар. «Цхьан аьхки лоамашка венавар Хьусен, – ел Аза, – йIайхача хана кIолд яьккха морз мара молаш а вацар. Са мел дола морз а менна цIавахар».

 Цу масалах хов вайна, Мухьмад-Баширеи Азайи дезал, шоай цIенош даь, ЖIайрахьа бахаш а юртарча наха лелабергбола боахам  лелабеш а хиннилга.

Цхьайолча хана вхаро гола тох, хьона вIалла дагадоацача оагIорахьа ласташ. Иштта хилар цар вахаре а. Мухьмад-Башира цхьаькха саг йоалаю, из нохчий къамах яр. Цхьан юкъа лоамашка бах уж. Цу хана Цицкиев болх бе волаллу цигарча заповеднике, телевиденена перадачаш  ю, газета лаьрхIа бе-бе статьяш язъю. Йоазонцара хаьдавацар из. Цо каст-каста яздора лоаман ширача гIалгIай юртех, масала, аз хоза хеташ дийшар цун «Фалхан», «Аьрзе бIы» яха, кхыдола йоазош. Уж кепа теха дар 2004 шера арадаьннача «Сердало» газета тIа. Хала хеташ яздора цо, президент Зязиков Мурад чуваьгIа машен эккхийтарах. Къаьстта а са теркам тIаэзар Цицкиев Зовле Висангирех цо язъяьча «Хано тохкам бар» яхача очерко. Ший къаман накъаваьнна саг хиннав вай Сибре дигале парте Пригородни райкома хьалхара секретарь, парте Наьсарен райкома секретарь хинна Зовле Висангири.

Цицкиев Уце Мухьмад-Башира ший вахара тIеххьара шераш, цун хьалхарча фусам-нанас Жабраила Азас яхачох, Сипсой-ГIалий тIа вахаш даьхад, цига кхалха а кхелхав.

2006 шера 70 шу дизадар журналиста, цу хана чухь волаш къаьстар из шийна дукха дезаш хиннача лоамашцара а хьамсарча гIалгIай къаманцара а.

IАРЧАКХНАЬКЪАН Сали