Деналца ювзаенна цIи

Духхьала цIи яьккхача а наха вовзаш, цун деналера никъ мишта хиннаб ховш, саг ва Орцханов Идига Хизар. Цох дукха яздаьд тайп-тайпарча шерашка йоазонхоша а журналисташа а. Масала, сона хоза хеташ йоазув даьдар цох «Наьсарен оаз» яхача районерча газета корреспондента А. Сампиевс. Орцханова 100 шу дузаш, 1996 шера номераш 20, 21 йолча газеташ тIа арадаьлар «ГIоръяьнна цIи йола саг» яха из йоазув. Из яздеш, цо дикка къахьийгар мотташ ва со, хIана аьлча цу тайпара доккха йоазув вайна хеттача тайпара атта деш хилац. Хизара йоIаца Лолеца вIашагIкхийтта, цо а гIо деш, яздаьдар из. Иштта дика доккха йоазув дар «Йицъенна цIераш дийнъеш» аьнна корта а болаш, ГIалгIай республикан паччахьалкхен архиве болх беш волча М. Тамбиевс даь хиннар а. Цох очерк язъяьяр мотташ ва со йоазонхочо Ведзижев Абабукара Ахьмада. Духхьала гIалгIаша яздаь ца Iеш, кхыча къамех болча журналисташа а дийцад вай мехкахочун турпалча наькъах лаьца. Масала, 1990-ча шера 16 июне Шолжа-ГIалий тIа арадаьннача «Грозненский рабочий» яхача газета тIа яр М. Катышевас язъяь «ЦIихеза командир» яха очерк. Деррига цу сагах мел даь йоазош дийца а варгвац. Карарча хана, цун 125 шу дузача шера, са безам бацар пхезза а иттаза а дийца хIамаш цох юхадувца. Цудухьа кIезигагIа йовзача моттигашта теркам тIабохийтаргба аз.

Ховш ма хиллара, Орцханов Хизар дошлой полке а волаш, хьалхарча Дунен тIем тIа дакъа лоацаш а цул тIехьагIа «Акхача дивизен» юкъе а хиннав. Ювцаш йола полк вIашагIъеллай 1914 шера. Масса шу даьнна хиннав Хизар цу хана? Тахан эскаре ухаш болча вай кагийча наьха ханара хиннав из, цун даьнна хиннадац 18 шу мара. Цу ханага кхачале герза дика доал де ховш, говр дика хахка ховш, дегIаца низ болаш хиннав зIамига саг. ХIаьта цун бIарахьажар а хиннад цхьа моллагIвола моастагIа кхералургволаш. Из шедоа хIама цунна Iомадаьд аьнна хет сона юртарча вахаро. Галашкински района чуйоагIаш хиннача Йоккха ДаьттагIе яхача моттиге ваь а кхийна а хиннав из. Из кхийна дезал юкъера хьал долаш хиннаб аьнна яздаьд. Вешта аьлча, аьла хиннавеце а, геттара къе-миска воаллаш хиннавац цун да. Иштта долче, цар доахан а, говраш а, жа а хиннад. Цу тайпарча боахамо хIара дийнахьара къахьегам дIабех. Кхувш воагIа зIамига саг къаьстта а дика ховш хила везаш хиннав мангал хьакхеи говр леллеи. Цигара хьадоагIаш да Хизар говраца геттара хьакхаштаваьнна, кхычарна ца могача тайпара из хахка ховш хиннилга. Оаш зийнадий хац сона, цо тIом мишта бора дувцача хана аьннад, говра нувра тIа ураэтте дов дора цо ший моастагIашта. Из-м йIаьххача хана лаьрххIа Iомабеннача цирка болхлошта а халла мара карагIдаргдолаш хIама мича хиннад. Цудухьа моастагIчун герза могаш хиннад дац цунна чов е, низах вохаве, ве. Орцхановс баьча тайпара тIом беча сага чIоаггIа эшаш долча хIамаех хиннаб дегIацара низ а. Цун сурташка хьежача гуш да, дегI мел онда долаш, цо бий техача а цхьавола салте сакхетам чура варгволаш саг из хиннилга. Цу тайпара низ а гота-мангал леладарах, цIенача фега, хьунашта йисте вахарах, Iочуюаш йола хIама ший коа-карта кхееш хиларах хьахулаш хиннаб. Цхьа шовзткъа, шовзткъа итт шу хьалха хиннача юртарча кагийча наха юкъеи, таханарча юртарча кагийча наха юкъеи йоккха юкъ йоалл.
Таханарчар мангал хьакхац, аьла ворда йоттац, гота йоаллаяц, хьажкIа гали хьалъайдац. Цудухьа, тха цхьан хьехархочо аьннача беса, «къабеннача боккхийча нахах тара болаш ба кагийнах». Хизара куц-сибат дайначо цу сахьате кхетадергда, къахьегамца чIоагIденна бутув дегI цун хиннилга. Юрта вахача сага мангал мел хала ба дийцача кхоачам ба. Цудухьа яьхад вай даьша: «Мангал – къонахчун мар». Аькхе из иха хиларах а цхьанне шеко хила езац. ДIахьажал хIанз шоаш, из говр дика хахка ховш хиннав, мангал хьакхарца чIоагIденна дегI хиннад, аькхе ухаш хиларах топ нийса тохаш хиннав. Кхы фу эш тIехдика тIемхо хила? Хьаькъал деза аргда оаш. Из-м Хизара хиннилга массанена ховш да, цо хьабена никъ зийча. Цу хIамаша хьаваьв Хизарах къаман турпал. Цудухьа ткъо шу даьннача хана, диъ Георгиевски жIарг долча наха юкъе хиннай цун цIи. Из боккха толам хиннаб.
Паччахьа Iаьдал сов дукха дезаш ца хинначох тара ва Орцханов, хIана аьлча хьалхарча деношка денз Сийлахь-йоккхача Октябрьски революци яккха гIертараш хьал а лоацаш, царгахьа воал из, цул тIехьагIа керда Iаьдал лорадеш къа а хьег. Лакхе хьоахаяь М. Тамбиева статья ешаш, са теркам тIаэзар Орцханов Хизарга хаттараш а телаш, цунца къамаьл даьча сага. Из саг малав ховш вац аьннад автора. Бакъда, цо яххача беса, гаьнара саг хила йиш йолаш вац из, хIана аьлча С. М. Кировца ше вIашагIкхийтта хиннав йоах цо. Цу моттиго дикка уйла яйт, мала хинна хургва из яхача деш тIа. КIеззига тохкам бергба вай укхаза. Граждански тIом болаш, малаш лаьттаб Орцхановна уллув, Кировна тIабаха йиш йолаш, уж сов дукха нах а бац. Царех хиннав Тоаркхо-Хьажа, цунна кхыметтел совгIата сахьат а дайта хиннад Кировс; Яндиев ЗаIам хиннав С. Кировца бувзам болаш, из гу вайна Боков Ахьмада язъяьча «Тоаркхо-Хьажа» яхача очерка тIа. Боковс язду, Астрахане Киров волча а хинна, цунгара салам-моаршал а дахьаш, Ведана венавар ЗаIам. Кастта Киров ше а Кавказе кхоачаргволаш ва яха хоам а бахь цо Гардановна. КхоалагIа саг хиннав эрсий большевикаца бувзам хила йиш йолаш Чабиев Эгало. Тоаркхо-Хьажа хьалха веннав, 1925 шера 29-ча октябре, цудухьа уж хаттараш а телаш, дIадаха денош дагалувцаш Хизарца из ваьгIав аьлча тешалуц. Ахриев ГIапур 1920-ча шера воацаш хиннав. Яндиев ЗаIам а 1939-ча шера веннав. Мала хила тарлу цунца дагардар дувцаш ваьгIар? Сона хетачох, из Чабиев Эгало хиннав, хIана аьлча из боккхача хьакимех цаI хиннав Граждански тIом болча хана, цул совгIа тIема кулгалхошца айхха вувзавенна а хиннав. Цхьаькха цхьа хIама а да, Чабиев 1962-ча шерга кхаччалца ваьхав. ХIаьта а са ала бокъо яц, аз дувцар бакъ а да, кхыча тайпара цун хила йиш а яц. ВIалла дагадоацаш вола саг хила тарлу Орцхановца къамаьл деш Iийнар. Иштта из хила тарлу 1954-ча шерга кхаччалца ваьха Албогачиев Ювсап. Бакъда вай Сибре дигача хана вIашагI а кхийтта, цар цу тайпара къамаьл даьд аьлча а бакъхетац, хIана аьлча 1953-гIа шу тIакхаччалца Орцханов набахта ваьллав. Из цигара араваьнна шу доаллаше, Ювсап веннав. Цудухьа юха а са уйла соцаш вола саг ва Чабиев Эгало. Хана йIоахал гучадала мег вайна из мала хиннав а, из вIашагIкхетар мича, мишта чакхдаьннад а.
Дукхача наха йовзаш яц Орцханов Хизара дезалца ювзаенна цхьацца йола моттигаш. Масала, Хизара сесаг Белхароев БатIал-Хьажий виIий Махьте йоI Занет хиннилга сона-сайна дукха ха йоацаш мара хайнадац. Махьти, СурхотIе йиллачул тIехьагIа, кхоалагIвола юртда хиннав. Бакъда тахан сона белггала оалалургдац Хизарга хинна цун йоI малагIча сесага яь хиннай, хIана аьлча Махьти кхозза саг йоалаяь хиннав. Хьалхаръяр хиннай Муцольгов ГIубажкъий Каби, шоллагIъяр- Албогачиев Iумара Пана, кхоалагIъяр – Угурчиев ДордагIа Салихьат. СурхотIенца Орцханов вувзавеш, цхьаькха моттиг я. Аушев Ахьмада Мусас яздаьча «СурхотIе йиллар» яхача книжка тIара массехк мугI боалабе безам ба са цох лаьца. «…Укхаза ала доагIа, Деникина бIу хьатIабенаб Алхасте йолчара хьа. Царех удаш, кIалхарбовла гIийрта вай юртара истий, бераш, кхетам боацаш, хьунагIа хьалъиддаб.
Алхастера Буро тIа бодаш никъ хиннаб, цу наькъаца кIийле лаьца казакаша вай юртара истий, бераш доадергдолаш хиннад, Буро тIара ший тоаба тIехьа а йолаш, Орцханов Хизар оарцагIвенавецаре. Казакаша вай байдда болхача исташта, берашта дов доладаьча хана, Хизарий бIево дов а даь, хьунагIара никъ мукъабаьккхаб.
Сага даь дика дицдалийта йиш яц. Нийса хургдар цун цIерагIа вай юрта цхьа улица яларе», – яздаьд цу тIа.
Цхьаькха цхьа хIама а белгалдаккха безам бар са укхаза. Вай йоазонхоша а боаггIача боараме сий даьдац аьнна хет сона хIанз а цу тIемхочун, къонахчун, ший къаман визза воI хиннача сага. Цунах къаьстта роман язйича а дукха йоацаш саг хиннав Орцханов. Граждански тIом бувцача шоай йоазошка наггахьа хьоавар мара, къаьстта цунна хетадаь йоазув даьдац поэташа, драматургаша, прозаикаша. Массе тайпарча жанрех йоазош де мегаргдолаш, хIама да вай мехкахочоа карагIдаьннар. Ткъаь шиъ шу даьннача хана, ГIалгIай мехка герзашцарча низий керттера командующи ваьв цох Орджоникидзе Сергос. Цо дошо тур, тепча денна хиннад цунна ший цIерагIа совгIата. Советий Iаьдала ЦIеча Байракха орден енна хиннай цунна, паччахьа хана тийнна совгIаташ доацаш. ТIаккха цох яздаь цхьа дувцар, повесть цахилар нийса дац, романаш яздилла хIама карагIдаьнна саг ва из. Аушев Дреса Махьмада «Даьй наькъаш» яхача ший поэманна юкъевихьав из а цунца хинна майра новкъостий а. Еш вай из моттиг:

«Сахаьда увгIар пулемёташ,
«ГIарх» доаллар, топий лелхар пхорч,
Цхьа броневик яр ала бетташ,
Из аре екош дар цIогIарч.
Лоам херцош санна, хьун чура яьнна
ТIакхийтар кIантий цхьа отряд,
Тур лестош Хизар хьалхаваьнна,
КIай эскар бод мо деш IомIаьд.
Цар чокхе Iажараш ткъамаш санна
ДIаухар, михо лестаеш.
Малх бизар, лоамах къайлабаьнна,
Дой Iехар, аьли декадеш…»
Орцханов набахтара цIавеначул тIехьагIа, цун новкъостий хиннача наха каьхаташ язду КПСС ЦК а СССР тIема прокурорага а, цунна тIера цIенбаь бехк дIабаккхар дехаш. Фу бехк хиннаб цунна тIатийттар, хIана лаьца хиннав из. Фашисташ вай мехка гаргагIертача хана, Орцханов керте а волаш, партизаний отряд вIашагIйолл, нагахьа санна вай мохк цар дIалоаце, къайлагIа, тийшача балхах царца тIом бергболаш. МоастагIа юхаэккхаваь, дIагаьнаваьккхача, лоац Хизар, ший отряд а тIехьа немцашкахьа вала гIийртав, аьле. Во цIи хиннай цар цунна IотIайиллар. Лаьцачара хьахийцавале а, цу йоахарех из цIенвеш бола соцам арабаьнна хиннабац. Цудухьа яздеш хиннад из вовзаш болча наха Москве каьхаташ. Иштта каьхат яздаь хиннад М. Катышевас ший очерка тIа дувцачох, эрсечо Рябов Евгений Максимовича. Цунна Хизар вовзаш хиннав 1920 шера денз, Лоаман АССР ЧК болх баь саг хиннав из. Цун гIулакх ийца, лаьрххIа тIема прокурора тIаваха а хиннав из эрсе, цул совгIа цунга каьхат яздаь а хиннад цо. Хизара тIера, вайна ховча беса, 1960-ча шера из во цIи дIайоаккх Къилбаседа Кавказа тIема округа тIема судо.
Орцханов Хизар, духхьала вийца ца Iеш, сайна бIаргаго а ираз хиннад са. Цу хьакъехьа аз яздаьдар 1915 шера 15-ча августе арадаьннача «Сердало» газета тIа кепа техача «Хала кхел хинна саг» яхача статья тIа. Из йоазув хетадаь дар са даь-даьна Арчаков Эсолта Iусмана. 1918 шера Терски республика йолаш, Буро тIа милице, цул тIехьагIа оперуполномоченни волаш, Галашкарча милице къахьийга саг вар из. Иштта из хиннавар Аьлтий-Юрта юртда, хIаьта 30-ча шерашка Сурхо тIарча колхоза председатель. Цу йоазонца аз дийцадар Орцханов Хизар сайна мишта вайра: «Из дар, 70-гIа шераш долалуш. Хетаргахьа аьлча, 1971-1972 шш. Хаоттам, сона дика дагадоагIа из, малх хьежаш бар. ХIаьта а са даь-да волча вена хьаьша Iаьржа кетар ювхаш, керта тIа туллаш лакха элтара кий йолаш вар, сона хеташ, дарегIа кий а яцар цунна тиллар. Цудухьа ала бокъо я, ара лаьттар е бIаьсти яр, е гуйре яр. Ведда уйча со дIачуваьлча, дикка дегIаца низ бола а сомо дегI дола а къоаналгахьа леста саг вайра сона. Ламаз эцаш вагIар из. Хьажан кIалхара хьахьежа цун ши бIарг бирсо хийтар сона. Уйче готто яр, цудухьа оагIув боаккхаш, цIен ниI йолчахьа хьалваьлар со. Ламаз даь ваьлча, со уйча а вуташ, наIараш хьалтIакъайлар цар. Из тамашийна хийтар сона. Дикка ха яьккхар цар къамаьл деш багIаш. Цар фу дийцар Даьла воацачоа ховргдац хIанз. Сайна вовзаш воаца саг дIавахача, аз хаьттар:

  • Мала вар из?
  • Орцханов Хизар, – аьлар воккхача сага лоацца.
    Цул тIехьагIа дикка ха яьлча мара ханзар сона, тхоайцига вена хиннар малав…»

Арчаков C.