ГIалгIай денал дола кхалнах

Тайп-тайпарча замашка къонахашта нийса денал долаш баьха кхалнах ба вай къаман. Ширача замангара денз бувца делча, уж геттара дукха хургбар аьнна хет сона. Духхьала ши тIом – Гражданскии Сийлахь-боккха Даьймехкабари – вай хьаэце а, гуш хургда, шоай мехка мукъале, къаман ираз бахьан долаш, шоай са ца кходеш, гIалгIай кхалнах моастагIчоа духьаллаьтта хилар. Массарна йовзаш я 1919 шера Долакха-Юрта лаьттача тIем тIа белгалъяьнна хинна Долгиева Кхоази, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа енна лор, майор Тутаева Аьсет; цун йиша, капитан, тIема лор Тутаева Нина. Иштта фашистски гIаьрахоех вай мохк мукъабоаккхача гIулакха юкъе дакъа лоацаш хиннаб Гойгова Тамила, Алобогачиева Тамара, Ужахова Ляля, Цечоева Тамара, кхыбараш. Кхалнаьха цIай гаргагIертача укх деношка уж дага ца бехача, цар сий ца дича, нийса хургдацар аьнна хет сона. Бакъда вайна ца бовзаш а, кIезига дагабоагIаш а ба царех цхьабараш. Масала, царех цаI я Граждански тIема турпалхочун Нальгиев Мандречун нана Гагиева Мии. Алхха Зязиков Бахьаудина «Турпала вахарцара ийс ди» яхача повеста тIа мара цун цIи йоаккхаш нийслуц вайна. ХIаьта из, сога хаьттача, майра, ший мохк, юрт, цIа бахьан елча а сагота йоацаш саг хиннай. Иштта хиннаецаре, инарала Антон Деникина бIу тIабоагIача хана, кхыбола ший юртахой санна едда дIаяха хургьяр юртара, бакъда из ший цIагIара араялац, моастагIашта дийнахьа-бус таIазар деча ший воIа юхе хул из, йоккха топ цIагIа чутохар бахьан долаш, ше яллалца. Из а цун денал а дика гу вайна, повесть ешача хана. Цхьаволча сага хетадала тарлу, из-м Зязиковс цIагIа ваггIаше, шийгара хьадага а лувцаш, дIаяздаь исбахьален йоазув да, аьнна. Исбахьален йоазув-м да из, амма цунна лаьрхIа дукха хIама хоатташ, довзаш къахьийгад Хьусена Бахьаудина. Дуккхачарна хов хургдац, Буро тIара хьехархой техникум яьккхачул тIехьагIа, хьехархо волаш, Сурхо тIарча школе цо болх баьлга. Цу заман чухь нахаца вIашагIветталуш, шийна хезар дIаяздеш, кийчо яь хиннай цо хургйолча повестага. Хьож вай йоазонхочо мишта ювц Мии. «…Сатоссаш Iаьржа, еза морхаш тIаяьхкар СурхотIенна. Ди а къайкъа, тIоа сега баьлар. ХIаьта а догIа делханзар. Малхбузехьара баьннача михо лелхаяь морхаш Алхастенгахьа дIаяхар. Кастта малх хьежар.
Наьнага ара Iоха хьайна аьннадар Мандречо. Миэ цIагIара араяла тиганзар.
-Со-м цIагIа ягIаргья, – аьлар цо. –Са мел дукха яха еза укх дунен тIа. Хьо ваьча укх цIагIа маьршагIа хет сона…

Беша йоаллача окопа чу Iо а хайна, юха а уйлаш е ваьлар из. ХIанз хьалхе а цIавенаваларе, Мии дезалца лоам дIаяхийта хургьяр-кх аз, яхаш. Ла могаргдий цунна ер туржаIа? Къаеннай нани, низ бац дегIаца…»
Хьагуча беса, ший воI волча хила безам ба наьна, цунца ший кхел екъа кийча я из. ВоI леча яла а, из вахе яха а дага я Мии. Бакъда моастагIа кхалнахах, боккхийча нахах къахетам беш хиннавац, моллагIча наькъаца ваьнна а, котвала гIийртав из цу тIем тIа. Бахьан из долаш, моастагIчун карах ла Мандречун нана. Ше леш яле а, воI маьрша волаш, цунна чов ца яь, дика хет цунна. Шийна яь хала чов цунна дIа ца хайта гIерт. Мел низ беза иштта сакъувла, мел къонахчал деза?! Из вайна массарна дика ховш да. Еш вай Мии леш йола моттиг: «…Сатем дукха латтанзар. Кастта, юрта тIагIолла хьа а бена, йоккхача топа пхо ийккхар Мандречун окопа гаьна боацаш, тIаккха шоллагIа, кхоалагIбар. Ший цIеношта Тутаева Аьсет
еттилга хайра Мандречоа. Сагота хьайзар партизан: цIагIара нана араяккха езар. Окопа чура ара а ваьнна, цIенгахьа IотIаволавеннавар из, коанаIарга цхьаькха пхо ийккхача хана. ЦIеной ниI, алтамаш тIехьа, дIаяхар, юхедиса хинна кизга бIалгаш дехар.
Вахá, цIагIа чуийккхар из.

  • Нани, маьрша йий хьо?
    Къаенна Мии пешка юха ягIар. Юхь тIара бос дIабахабар. Мандре бIаргавайча, цунгахьа хьа а йийрза, елакъежар.
  • Дика могаш ма яц со тахан, – аьлар цо, гIовталах хьерча тIехкар дIачIоагI а даь.
  • Бос ма бахабий хьа, – аьлар Мандречо, – чов хиннайий хьона?
    ЦIаьхха дIахьежача, гIовталах доалла цIий бIаргадайра цунна.
  • Чов хиннай хьона, нани?
  • Сона-м хIама даьдацар. Йоккхий топаш ювландаь, чIоагIа хьо дагаваьллав-кх…
    Мандречо гIовтал хьаяьстача, тIехкаро соцадаь хинна цIий наьна гош тIагIолла лаьтта Iодахар.
    Мотти гIайбеи дIаара а дихьа, Iажа кIал Iойиллар цо къаьна Мии.
    Йоккхий топаш совцаш яцар.
  • ХIанз аттагIа хет сона, – аьлар цо. – Чу ца воагIаш ма дукха гайра хьо. Доккха хIама дар аз даь сагот. Хьо дийна ва моттацар сона-м. Чов-м хиннаяц хьона, са воI?
  • ЦIий хьашт дацар… цIий дезацар…
    БIаргаш хьа а дийлла, цхьа дехар деш санна, воIа бIарахьежар из:
  • Лоралелахь… Хьо вала йиш яц… Берех бой ма делахь…
    Сарахьо кхелхар Мии. Ший коа багIача боккхача Iажа кIал нана дIайолла лаьрхIар Мандречо…»
    Ювцаш йола Зязиков Бахьаудина повесть Iомаю школерча ийслагIча классе. Из ешача хана, цкъа-шозза яхар санна ийслагIча багIа дешархой цига экскурсе бигаб аз. Царна шоай бIаргашца бIаргабайра къаьнача Iажий гаьнашта кIалха боалла турпалхочун наьна боарз. Мандречо дIаеллача дар Миэ каш. Цунна гаьна доацаш дагIар цун виIий-воIа БорагIана дIадегIа бIар, из ваьха цIа.
    Из санна денал долаш, Граждански тIом болча хана къонахашта уллув лаьтта кхалнах кхы а дукха хиннаб вай къаман. Масала, царех яр Наьсарен цIермашена вокзала гаьна йоацаш яьха Нагадиева Каби. ЗIамига йиIиг йолча хана, ший вежарашца хьоашал дола эбарг Хоарачой Заьлмаха бIаргавайна, шоай цIагIа цамогаш уллача революционера Бутырина гIулакх деш лийнна саг яр из. 80-ча шерашка из йолча ваха, цунца къамаьл деш хилар со. Цу заман чухь цох лаьца «Сердало» газета тIа дукха доккха доаца йоазув а дир аз, цун сурт а долаш.
    Денал дола кхалнах массайолча вай юрташка а хиннаб. Масала, Пхьилекъонгий-Юрта. ГIорваьнна хиннача гIалгIай йоазонхочо Ведзижев Абукара Ахьмада, ше ваьча 1919 шерах дувцаш, яздаьдар : «Са да, герз бе а доаллаш, тIем тIа лаьттав; са нана, са ага ги а доаллаш, удаш лийннай». Вешта аьлча, моастагIчун кхерамах дуккха бераш кIалхардаьннад кхалнаьха денал, майрал, уж фе хилар бахьан долаш.
    Сурхо тIа ваьхача Аушев Ахьмада Мусас яздаьча «СурхотIе йиллар» яхача книжка тIа Охий РакиIатах дувцаш цхьа моттиг я. Дукха йоккха яц из, цудухьа еш вай, укхаза ювцар а Граждански тIема ха я: «Юрт яьккхачул тIехьагIа, кхаь ден-кхаь бус маьждига чура дов деш, хиннаб Аушанаькъан Гати Мусоста Исраили, Цхьогала Зубейреи, ЯсаIи, Товсолта Ювсапи. Царна хий кхухьаш хиннай Охий РакиIат. Цунна, герз кхийтта, чов яь а хиннай. Кхо ди даьлча, бийсанна ор чугIолла Iоъарабаьннаб уж». Хьагуча беса, хIамах ца къахкаш, шоай юрт, керда Iаьдал лорадеча турпалашта уллув ше хилча бакъахьа хийттад Сурхо тIарча цу кхалсага а.
    Къаьстта дувца деза аьнна хет сона Долакха-Юрта лаьттача тIем тIа белгалъяьннача Долгиев Олмаза Кхоазех лаьца. Ала деза укх шера цун 120 шу дузаш хиларах. Деникина бIу юртах лата болабелча, юрта йисте дагIача Олмаза цIагIара цу тIем тIа вахав ши воI: Къаршеи Iасолтеи. Цу ший вежарашта а кхыча мехкахошта а гIо деш, човнаш ехкаш, поатронаш тIакхухьаш лийннарех я Долакха-Юртара йоI. Хьаеттача йоккхийча топех, шокарч етташ дIаухача пхорчех ца кхераш, юрт лораяьй цу йоI-сага. ТIехьа тIакхувча ноахалашта масал хургдолаш, цох язъяь очерк йитай вайна Зязиков Бахьаудина. Цу юкъерча цхьан даькъо иштта кхеллад Кхоазе сурт-сибат: «Ла ца могаш хала човнаш хиннараша узамаш дора. Кулгаш, юхьмараш, дегIамаш цIеша дизадар. Ткъо шу мара даланза йолча къонача йоIá, юххьанца бIаргадайча, чIоагIа унзара сурт дар из. Бакъда Кхоази кхераяланзар. Сихха ше йижа уллача хьаьша цIагIа дIачу а яха, метташ тIера кисеш, гIайбаш тIара лоаччараш хьаяьха, дIаьха оасаш даха йолаелар из. Дунен тIа эггара хьалха, шийна ховча говзалах човнаш ехка йолаелар из коа а, улица тIа а, окопашка а. Майра лелар из кашамий сангарашка тIом беш багIача наха юкъе. Лакхача дегIара, йIаьха коч ювхаш, кIай йовлакх а туллаш, айраш теха маьчеш а ювхаш, хоза йоI яр Кхоази! БIаргаш Iаьржа, кIайча юхьара яле а, бос бахано хеталора из. ХIаьта керта кIедж, кхолха йийца, букъбIоаххала Iоуллар…»
    Ший шаккхе воша вийначул тIехьагIа, юртахошта уллув дIа а этте, герз бе а делле, вежарий а мехкахой а пхьа лех цо. ЦIеча Эскара 10 шу дузача хана, 1928 шера Кхоазе гойта турпала гIулакх белгал а доаккхаш, СССР Реввоенсовета Долгиева Кхоазена енна хиннай сийлен грамота.
    Денал дола кхалнах тахан а болаш ба вай къаман юкъе. Вайна бIарга ца гойя а, хIара дийнахьа яхар санна наьха машарера вахар, унахцIено лораеш латт уж. Укхаза дагайох сона хIирий-гIалгIай тIом хиннача хана, човнаш хиннача кагийча наха новкъостал деш, уж Iоажала тIоамарашта кIалхара хьабоахаш лийнна Могушкова Радимхан. 1997 шера март бетта 27 дийнахьа арадаьннача «Наьсарен оаз» яхача газета тIа дар «Дийна легенда – Радимхан» яха йоазув. Из даьр вар З. Ибрагимов (псевдоним хила тарлу). Цу тIа белгалдоаккх хIирашкахьа а нохчашкахьа лаьттача тIемашта юкъера човнаш хинна, байна нах арабахарах; 1997 шера март бетта 8 дийнахьа цу кхалсага Наьсарерча културан Двореце «Къонахчал гойтарах йола орден» дIаенна хилар. Радимханах мел яздаьр укхаза доаладергдац аз. Духхьала Дзангиева Люба яхача кхалсага ший каьхата тIа фу яздаь хиннад хьожаргда вай: «Иштта нийсденнад укх тIехьарча хана, са вахара наькъаш Могушкова Радимхана наькъашца вIашагIдетталуш. ТIом латтача хана, из нохчий мехка яр, доарахой, байнараш арабоахаш, молхашца а кхыдолча хIамашца а гIо-новкъостал деш.

1996 шера май бетта са воша Досхоев Султан, МВД болхло санна, лаьцавар Курчалоерча лаьрххIа йолча отдела боевикаша. Завгаев волча хана МВД болх мел баьр Ичкерена моастагIий а Даьхе ехка нах а бар. Корта эгIабеча дIакхаьчаяр со, из кIалхара мишта воаккхаргва ца ховш. Цу гIулакха аз мел дер зехьа хулар. Ираза, юха а Радимхан кхийтар сох, хIанз кIезиг-дукха диканга сатувсилга хилар.
Нийсса бетта, сатем байна, хьийзар из а. Юххера а, гучадаьлар са воша Басаев Шамила кара волга. ХIаьта Басаева штаба тIакхача эггара лакхагIча лоаман бухь тIа вала везар, чакхвала хала долча хьун юкъегIолла чакх а ваьнна. ДогIах, духьаленаш йоахаш, Радимхан тIакхаьчар царна. Са воша хьавалар дийхад цо. Вокхар «ак» аьннад. Амма иштта хало ловш ше баь никъ, цхьа йист ца йоаккхаш, бита лаьрхIа хиннаяц Радимхан. Из дIахайнача Басаев Шамила, ше волча Радимхан дIатIа а йийха, са воша хьа а венна, аьнна хиннад; «Аз дIалу хьона из, хIана аьлча шун президента Р.С. Аушева сий дендаь». Цо цIавоалавир са воша могаш а маьрша а волаш. Тха дезал Могушкова Радимхана хьалхашка цIаккха дIаденна даргдоацача декхарийла ба».
Иштта цу кхалсага Шолжа-ГIалий тIара арадаьха хиннад Куштов, Султыгов, Хаматханов яхача кагийча наьха декъий. Байнача наха юкъе баьда, садоахаш хинна Наьсарера Ризвани Нохчий мехкара Абубакиров Мархеи Iоажалá кIалхарбаьхаб цо. ХIаьта цхьайолча хана, ше гIалгIа йолга дIа ца хайташ, лийннай из тIема наькъашка, Галя Бондаренко я ше, яхаш.
Дукха ха йоацаш Питере вахача полковника Цокиев ГIазмахьмада Хьамзата анкета ешаш ваьгIав со. Ший фусам-наьнах цо даьча йоазоно теркам тIаэзар са. Евлоев Къамбулата Фатима Санкт-Петербургерча Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема заIапхой госпитала лор я, аьнна яздаьд цо. Къамбулата Фатимас кхоачашдер деций денал, чIоагIача сага лоIам эшаш гIулакх? Сога хаьттача-м да. Иштта кхалнах вай боккхача мехка кхы а хургба, вай къамах хьа а баьнна, наха эшаш болаш, царна гIо-новкъостал деча новкъа кIаьд а ца луш. Кхалнаьха цIайца уж берригаш дагалаца а даькъалабувца а лов.

Арчаков С.