ГIалгIай метта арадаьннача тафсира хьакъехьа

«Сийдолча КъорIан тафсир гIалгIай метта». Иштта цIи йолаш, ши китаб кхаьчад сога дукха ха йоацаш. Уж маца арадаьннад сона белггала оалалургдац, хIана аьлча цхьаннахьа белгалдаьдац уж арадаьнна шу-таьрахь. Зене хургдацар шоллагIа том чакхйоалача, цар боарам, дукхал язъяьча оагIон тIа арадаьха шу а яздаьдаларе. Тоа а даь, шозлагIа арахец аьнна белгалдаьккхад цар тIа. КъорIанца дувзаденна йоазув иштта арадаргда аьлча,  дукха ха йоацаш саг тешаргвацар. Доккха ши  декхар кхоачашдаьд аьнна хет сона из болх баьча наха. Хьалхардар да,  Даьлагара дессача йоазон сий а деш, из наха юкъе дIадоаржадар. Сел дукха ха  яц вайцига эрсий меттала долча КъорIан таржам лаха хала хинна. Беррига нах Iарбий йоазув ховш а цун маIан де могаш а бац. Цудухьа царна ловра шоаш кхетабеча эрсий меттала из деша а белггала цу тIа яздаь хIама довза а.

ХIанз из гIулакх кхы а аттача даьннад. Тафсир хоза мужалт йолаш арадаккхар, шин эзар сага из деша  таро  хилар доккха хIама да. Бакъда из деша ловраш а шоай цIагIа хилча бакъахьа хетаргдараш а бIаьзза дукхагIа хургба аьнна хет сона. Кхыча тайпара аьлча, хIара гIалгIачунна ловргдар  цу тайпара ши китаб ший цIагIа хилийта.

Цар кхоачашдаь  шоллагIа декхар да, наьна мотт наха юкъе дIачIоагIбар. Школе деша дагIача бера, кхоалагIча-йиълагIча классе денз,  дешалургдолаш да из. Цул совгIа, духхьала гIалгIай литературни мотт шаьрбаь ца Iеш, из дешачоа довзаргда къаман  дошлоргашта юкъе ца дихьа динца дувзаденна Iарбий дешаш. Вешта аьлча, из дешача сага ши дика хул: Даьла дош довзар а наьна мотт шаьрбар а.

Дина гIулакхаш а наьна мотт а дика бовзача наха къахьийгад, из болх  кепа тоха кийчбеш. Эггара хьалха аргда вай, китаба шаккха дакъа ГIалгIай Республикан муфтията могадаь хиларах, цар лоархIамах дувцача муфте йоазонца дIадолалуш хиларах. ХIаьта уж оттадаь нах а вай мехка дика бовзаш ба. Масала,  шаккха дакъа гIалгIай метта оттадаьраш Харсинаькъан Дауда Мухьмади ТIонгнаькъан ЯсаIий Хьамзати ба. Шоаш цунна язъяьча дешхьалхен тIа цар белгалдаьккхад: «…Хьамсара дешархо, хьона хьалхардар Сийдолча КъорIан тафсир да. Ер тайпа болх гIалгIай метта духхьашха баь ба.  Адамашта Даьла къамаьл довзийтар Iаламнаьха декхар да, Даьла элчано, с. I. с., ма аллара: «Согара цхьа аят кхайкадийя а, дIакхайкаделаш».

Ер тафсир оттадеча хана, оаха тхоай низ кхоачача боарамах къахьийгад, бусалба ди хьехарашта а, мутаIаламашта а, гIалгIай мотт хьехарашта а, из Iомаберашта а, Iилман доакъашхошта а, шоай мотт дукха безарашта а ер деша а кхетаде а аьттув хургболаш.

Дешархошта хаьдда ха дезаш цхьа хIама да, КъорIан ше ма дарра таржам де адамий низ кхоачаргболаш цахилар. ХIаьта вай дер КъорIан таржам дац, цхьабакъда КъорIан маIанашта таржам да. Бусалба  уммато къоабалбеш болча дукхагIболча Iаламнаха дехкача аятий маIанаш да оаха таржам даьраш…»

Хьалхара китаб  672 оагIонах латташ да, шоллагIдар – 836 оагIонах. Шаккха дакъа цхьана хьаийцача, уж я 1508 оагIув, гуча тайпара из цIенхашта а дукха ха, хьинар, хьаькъал дIаденна а йоазув да.

Лакхе хьоахабаьрел совгIа, йоазув кепа тоха кийчдеча  доккха дакъа лаьцад керттерча редактора Ознаькъан Салмана Мадинас. Из вайна йовз халкъа поэта ИсмаIалий Салмана йоI хиларах  а, иштта Россе халкъа дешара гIоръяьнна болхло хиларах а тарра. Ма хулла из хозагIа хилийта гIерташ къахьийгад технически редактораша Сулыгнаькъан Салмана Баширеи ТIонгнаькъан Iийсай Iалиханеи.

Дешачоа чIоаггIа накъадаргда аьнна хет сона хIара китаб чакхдоалача доаладаь дошлорг. ГIалгIай дошлоргаш тIара короргдац укхаза доаладаь цхьадола дешаш: бадой – гIомара ара баха нах, васи – васкет кхоашдер, зимми – бусалба паччахьалкхено йоакхо еш вола кхыча динах саг, ирс – саг венна биса боахам, кархIат – дича къа ца хулаш, ца дича маьл хулаш дола хIама, назар – дергда аьнна цхьа хIама шийна тIаэцар, риба – йоалах хIама далар е хьаэцар, силам – кIув (смола), хазнаш – хIама Iалашду моттиг, хутт – листта кIаьда чо бола даьри, хьукам – шарIан соцам, шафаIат – тIаоттар, гадаккхар (заступничество), шукар – хам бар, Iоврат – кхычоа го йиш йоаца дегIа маьже, Iиддат – кхалсаг йитача, кхычахьа маьре яха йиш йоацаш, цо яккха еза ха, васвасал – шайтIо во уйлаш дагатувсар, заккъум –жожагIатара хи (га), исроаф – зехьа хIама доадар, кIола – чам тоаберг (горчица), михьраб – маьждига чу имам ламаза увтта моттиг, нахIи дар – хIама ма де алар, рукъят – воча хIамах лоравар дехаш оала дешаш (заклинание), тIаьпа – шаьра, хьаварий – Iийса пайхамара, I.с., новкъост (апостол), чIиркъ – ткъамаш дола юв етта зунгат (комар). Уж дешаш ховш хиларах пайда мара, зе даргдац аьнна хет сона моллагIа болх беш волча а моллагIча хана чухь эттача а сага, бер дале а воккха саг вале а.

Тафсир оттадеш гIалгIай дошлоргех а пайда ийцаб, цу тIа къахьийгача наха. Царех да вай И. Оздоева, Л. Тариевай, А. Куркиева оалаш дола лугIаташ, иштта С. Озиевс оттадаь «Iарбий-эрсий-гIалгIай дошлорг».  Хьоаха ца дича нийса хургдацар аьнна хет сона дувца йоазув арадоаккхаш ахчанца гIо даьр Омархьажнаькъан Нуррудийна Бадрудин хилар.

Сона, гIалгIай мотти литературеи хьехаш волча хьехархочоа, доккха совгIат хиннад цу тайпара ши китаб арадаларах. Нах зикаре, зерат бийса йолча, мовлат дешача вIашагIкхийтача мара ца хеза хIамаш, хIанз цIагIа Iо а хайна довза а паргIатта цар уйла е йиш я. Дунен чухьа вахаш 60 шу даьккхадале а, уж дийшача сайна ховш хинна наьна мотт кхы а бIаьхегIа,  хозагIа хургба аьнна хет сона. Бахьан из долаш, цар тIа къа мел хьийгача наха лаьрххIа

IАРЧАКХНАЬКЪАН Сали