ГIалгIай шира дувцараш

ДУДАРОВГIАР ХIИРИЙ МЕХКА ДIАБАХАР

ГIалгIай мехкара а баьнна Дудар-наькъан ЧIима баха Iохайшачул тIехьагIа, Мулдаровы яхача гIаьбартой аьлий воI хьаийца хиннав цар, гIалгIай IаьдалагIа из кхеве, аьнна. ХIанз Редант йолча бахар уж Мулдаровы. Дудар-наькъан хиннаб лаьттах Iочуаьхка боаллаш хий кхехкадеш бола ей. Ца ховш цу чу ваха хилар из кIаьнк. Ей кIежйоахаш хиннабар. КIаьнк фу бахьанах дIаваьннав къайлахьош, Дудар-наькъан аьлар цаховча цхьан лазарах веннав из кIаьнк. Цкъарчоа тийшабар вожаш, тIаккха бакъдар гучадаьлча, МулдаровгIар Дудар-наькъан деррига маIа фу дийна дIаьдаккхар. Дудар-наькъан цхьа кхалсаг берагIа хиннай. ГIаьбартоех кхераенна лечкъай из. ХьунагIа воI ваьв цо. Цхьан юкъа жа доажадеча Iунаца а яьха, ЖIайраха-чIоже яхай из е Чур-наькъан е Хаматха-наькъан болча.
Хьалкхувш воIо хетташ хиннад наьнага: да малав са. BoIaх кхераш, нанас дIаала тугаш хиннадац. ТIеххьар дIааьннад. Дийхад воIо наьнага ше Мулдаровга дIале, гIаьбартой мотт Iомабе дагаволаш ва ер гIалгIай кIаьнк, аьле. «ГIаьбартой мотт Iомабе дагаволаш ва ер кIаьнк, шоашта Iунала дIаэцавалара оаш ер», – аьнна, нанас дIавеннав.
МулдаровгIар берашца ловзаш, къайлагIа цхьацца дувш, цар 30 маIа бер дIадаьккхад цо. Вийначун тIера цхьацца лерг доаккхаш а хиннав.
ТIаккха нанна хьалхашка уж лергаш Iо а дехка, хаьттад: «Ужал вай саг варий гIаьбартоша вийнар», – аьнна. Хьалкхийча, ше малав дIа а вовзийташ, юха Iочуваха Чми Iохайр. ХIанза а ба Дудар-наькъан цига бахаш.

СЛОНОВЫ-ДУДАРОВЫ ЯХАРАШ

Тагаурски алдараш ба, аьнна, лоархIаш да тайп Слоновы-Дударовы. ЧIим аьнна цIи йоккхаш я цар дай баьха моттиг. Дукха уж бийбача, къовсамаш даьннад царна юкъе. Цудухьа царех цаI ЖIайраха ваха хьалваха хиннав. Цигач гIала а яь, массехкача шера ваьхачул тIехьагIа, цигара хьа а ваьнна, ГIалгIайчен лоам чу Мухал яха моттиг йолча вахар диллад. Доккха фу-тайпа хьахиларах, Слоновы-Дударовы ца а оалаш, Мухлой, аьнна цIи дIаяхай цар. ХIанза а дахаш да из керда цIи яьккха тайпа цар хьалхара да Iохайнача метте.
Царех цаIаш Ачалкхе баха дIабахаб, вожаш бахаб ТIо-Юрта. Ачалкхе бараш шоай даь-даь цIерах Дзейтовы яздеш ба.
Дзейтий ши воI хиннав, Ели, Войбат, яхаш. Царех хьадаьнна да цхьа шовзткъа цIа.
Дзейт-наькъани, Мохлойи, Дудар-наькъани (TIo-Юртара бараш) шоайла вIаший вежарий лоархIаш ба. Вошал да цар тагаурски алдарашца Слоновы-Дударовы. Царцара вошал а геттар чIоагIа лоархIаш леладеш хиннадар 1917 шерга кхаччалца. ХIаьта ГIалгIайчухье бахаш бараш цхьа вежарий санна ба, вIаший гаргалонаш еш а бац.
Пхьа хьайнача, саг кхелхача, цхьан бартах дIаотт уж.

ТУРПАЛ АЬГ

Эса-чIожагIа IодоагIаш да хий Эса. Гонахьарча чIожашкара хьавIашагIадетталуча хин тоатолех хьахулаш да из доккха хий. Эса IодоагIача чIоже цхьа моттиг геттар готтига я. Хьали Iои вода саг цигач гIолла мара дIавохалургвац. ЧIега бегIача санна из чIож дIакъовлаш моттиг я из. Цунна доал караийца саг хургвар низ а хьал а долаш. Из кхетадир цхьан майрача, Аьг, аьнна, цIи йолча цхьан турпалхочо.
Цу метте ваха хайр из. ДIоаххал а шерал а цхьатарра дола тIой вIашкадехкаш, цу метте лакха гIала хьаейтар цо.
Цул тIехьагIа хьал-Io ухача нахагара йоал ийе волавелар. Шийна лайча, йоал совйоаккхаш а хиннай цо. Шоашта хала дале а, кхы де хIама доацаш, Аьгана из йоал дIалуш хиннай.
Бертех латтал майреи низ болаши ши пхьу хиннаб цу турпала Аьгага. Цунна саг тIавутийтташ хиннадац уж жIалеш. ХIаьта Аьгас уж пхьараш тIалаьхкача, саг «парх», аьнна, вохавеш хиннав цар.
Иштта наьха рузкъа Iувдаш, дукха ха яьккхай цо.
Цкъа, тIехвоалаш волча кхаь вошас совнагIа йола йоал яла тигадац, цу бахьанца шоай сий дожар кхераш. Циггач дIавIашагIалетаб, цхьан оагIорахьара кхо воша волаш, вокха оагIорахьара Аьги цун ши пхьуи болаш.
ТIом геттар бIаьхбелар. ТIеххьар цу кхаь вешех дийна цаI мара висанзар. Цу довнах Аьг дIаваьлар, ший ши пхьу а тIехьа.
Иштта дIаваьлар турпал Аьг. ХIаьта дукханахьара хьауха хиж вIашагIкхетача цо хьалъяь гIала тахан а латташ я.