Наха накъадаьнна цIа

Тахан вай мехка дисача культуран къаьнагIдолча цIеноех цаI да Сипсой-ГIалий тIара (КIуре-Юртара) культуран ЦIа. Из хьалдаь дикка зама йолга хайташ да цун куц. Цу тайпара архитектура ширача замангара хьайоагIаш я. Чуводаш йолча оагIорахьа латташ колоннаш (герга бIоагIий) а цу тIа яь портик (кхоале) а хиларца белгала хиннад иштта деча цIеной гIов. Укх тIехьарча 50 шера цу тайпара даь ши цIа дайзад сона. Хьалхаръяр Шолжа-ГIалий тIа хинна со деша ваьгIача Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета хьалхара корпус яр, шоллагIдар – лакхе хьоахадаь Шолжа районера культуран «кхуврч» чубола фусам. Цун архитектура геттара къаьнара йолга хов вайна, «Помпеи йожар» яхача суртага хьежача. Из шахьар Къулбехьерча Итале Везувий яхача вулкана юхе хиннай, вай зама ялале дуккха хьалхагIа денз. Цун а хиннай дувцача культуран ЦIенъяр санна архитектура. Дукха ха йоацаш, Сипсой-ГIалий тIара из цIа тоадеш, эргадоаккхаш дола балхаш дIадоладаьд аьнна хеза, цунга хьажа а цун директорца Матиева Iашатаца къамаьл де дагахьа а цига ваха хилар со. Шахьара керттерча урам тIа (из Осканов Сулумбика цIерагIа ба), хьалхашка йоккха майда а йолаш, кагирхошта юкъе къоано санна, кхыча цIеношта юкъе ший ширал гойташ, латт аз леха цIа. Гаьннара гуш а довза атта да из. Вай Сибрера цIадаьхкача хьалхарча 1956-ча шера хьалдаьд из. Хьалде-м 1948 шера лаьрхIа хиннад из. Бакъда бокъонца хьалдаь 50-ча шерашка мара даьннадац. Цу хана денз, цIаккха ца хадаш, цун тхов кIалха дек пандараш, бераш чуух укхаза цхьацца кулгаговзал Iомае, книжкаш деша, халхараш де, иллеш даха.

Из цIа хьалдича денз дуккха цун доакъош тоадеш (капитальни ремонт), моттиг нийсъелар 1999-ча шера, цу ханналца, кулг тоха ца дезаш, лаьттадар из. Дувцача шера духхьала пенаш мара хIама ца дуташ, шедар хийцадар. Цу чу болх бу нах чIоагIа раьза болаш, чакхдаьлар цу заман чухь цига мел даь гIишлон балхаш. Цул тIехьагIа 21 шу даьннад, цу юкъа цхьадола хIамаш тишденнад, бесаздаьннад, дехад. Цудухьа юха кулг тоха дезаш да культуран ЦIа, чубаьхкача нахá цу чу безаме а самукъа а хургйолаш. Карарча хана вай мехка паччахьа вола Калиматов Мухьмад-Iаьла ше къона волча хана цу цIагIа гатар (гитара) лакха Iомалуш хиннав, цун къона шераш дувзаденна моттиг я из. Бахьан из долаш а, цIен хIама тишдаларах а, къаьнара гIишло тоае аьнна 20 миллион ахча хьожадаьд республикан кулгалхочо. Эргаяргья ерррига кабинеташ, концертни зал, библиотекаш чуйола цIенош; хувцаргда деррига кораш, наIараш. Матардаха латта пенаш беса къаьга а хоза а хургда. Цул совгIа, тоабергба ладар чуухаш хинна тхов, хьалъергья керда котельни. Гуш ма хиллара, дукха хIама да де дезаш дар. Шедола балхаш керда шу тIакхачале даь чакхдаха лерхI Тимурзиев Ваха керте латтача гIишлонхой цхьанкхетаро. Iашата яхачох, из ва цIихеза хиннача вай боксёра Тимурзиев Ислама воша. Иштта дале-м балхаш дика а ший ханнахьа а дергхиларах теша мара везац, хIана аьлча Ислам ше деш дола хIама талмаста деш вацар. Цох тара хила веза цунна юххе кхувш вена Ваха а. «Еврострой-монолит» оала Магасера фирма я цига болх беш йоаллар.
Дукха ахча ма дий цунна дIахьожадаьр, малагIа пайда луш да из ЦIа вай мехка а къаманна а? Эшаш дий из Сипсой-ГIалий тIа бахача наха? Сона хеташ а кхыча наха хеташ а, чIоагIа эшаш а хиланза яргйоацаш а я дуккха балха говзалаш йола адам чулеста гIишло. Цкъа-дале, цун тховна кIалха я районера ашарий школа. Из йоацаш хилча, иллиалархой,
дахчан, каьхата, яьшка пандараш, чIондаргаш локхаш бола нах кхувргбац Шолжа районе. Уж эшаш а хиланза баргбоацаш а ба моллагIча вай районе. ШозлагIа-дале, цу чу художественни школа я. Сурташ дехка бераш Iомадеш ба цига къахьега хьехархой. ХIаьта цу школе хьалкхийна дукха дика суртанчаш ба ала йиш йолаш ва со майрра, хIана аьлча аз тхоай школе (Сурхо тIара ийс шера деша школа) хьаяьча литературно-художественни музее да цига кхийнача суртанчаша даь балхаш. Царех да 17 шу даьнна хиннача Бреднев Вячеслава дилла «Iа», «БIаьсти» яха ши сурт, Кускова Маринас дилла «Хин йисте» яха сурт, Оздоева Залинас кхоалагIча классе йолча хана кхелла «Iа» яха а кхыдола а балхаш. Сел къона болаш, иштта говза сурташ цар дехкарах тамаш е кIаьдлуц со юха а юха а. БIарга мел дайнача наха дезалуш да уж, цудухьа ала бокъо я, царна хьехаш хинна хьехархой, уж иха школа шоашта хьалхашка латта декхараш дизза кхоачашдеш хиннай, аьнна. Оздоевай сурта юхе кIеззига лаьттача, Iан заман хьун юкъера араваьнна хьавоагIаш санна, кер бизза фу чуоза, кIеззига шелденна кулгаш хьокхаде догдоагIа, лакхе гаьнаш тIа бIарашдуарг ягIий хьажа безам отт. ХIаьта Кусковас диллача сурта юхе сецача, хье тайжа доагIача хин юхе Iолохвенна вагIаш санна хеталу. Бреднев кхийна зIамига саг хиннав ший балхаш кхоллаш, цудухьа тамаш йолаш низ ба цун сурташка гIолла гуш долча басарий, хетаргахьа, дизза цар маIан дулургдац дешашца. Бокъонца этта ваьннача, дикача суртанчас мара кхолларгдац селлара йоккха хозал шоашца йола балхаш. Из шедола беркат хьадаьннад вай дувцача культуран ЦIенах. Цул совгIа, цу чу я шиъ библиотека. ЦаI боккхагIчарна лаьрхIа я, вож – берашта. Эзараш, эзараш книжкаш латт цар чу, тайп-тайпара чулоацам болаш. Уж деша чууха нах а ба геттара дукха а шоай ханашка диллача бе-бе а. Культуран элгаца хьакимаш а цу фусаме Iеш, болх беш ба. ХIаьта а цу тIа кхоачалуц цига хьегаш дола къа. Дувцача цIагIа даим болх беш я 10 совгIа кружок. Царех я халхара, драматически, йийза хIамаш хьаеш йола, иллиалархой кружокаш. Со цига вахале, массехк ди хьалха Селий мехка хиннача «Лоамарой» яхача фестивале дакъа лоацаш хинна, шоай говзал дIайовзийта цIаенаяр укхазара вокальни тоаба. Цунна керте латт дуккхача шерашка Iоая йоккха балха поалхам йола Бантаева ТIаус. Из ше дика пандар лакха ховш а илли ала ховш а я. ХIаьта цо вIашагIтеха тоаба латт дахчан пандар локхача, фата еттача маIача нахахи иллеш дIаоалача мехкарехи. Халхара ансамблаш шиъ я укхаза. ЦаI лелаеш я ГIалгIай республикан гIоръяьнна культуран болхло, «ГIалгIайче» яхача паччахьалкхен халхара ансамблан солистка хинна Мержоева Люба. Из Шолжа районе болх беш я 2007 шера денз. Шовзткъа совгIа йиIиг я цунгара халхараш Iомадеш, дунен тайп-тайпарча мехкашка дахача къамий халхараш да уж: эрсий, гIалгIай, селий, кхыдараш. КIаьнкий ансамбл Арчаков Ахланага я, из ва вай республикан керттерча ансамбле кхийна а цига халхавийна а.
Драматически кружок лелаеш ва Мальсагов Ахьмад. Из а Нохч-ГIалгIай республика йолча хана денз, иллеш доахаш, дахчан пандар дика локхаш хиларца вовзаш ва вай мехкарча бахархошта. Ахьмад а ший балхах дика лоархIаву аьнна хеташ я Матиева. Бакъда къаьстта цо доаккхал деш я, укхаза хьайийлла болх беш йола къаман Iадатий школа. Из болх беш йола кхо шу да. Цига ухаш бола нах йоккхагIча 8-11 классашка дешаш бола кагирхой а, моццагIе дийша баьнна нах а ба. Царна хьалхашка къамаьлаш де ух вай мехкара этнографаш, культуран болхлой, филологаш, дина викалаш. Цар дувц вай къаьнарча даьй Iаьдалех, оамалех лаьца. ТIехьа тIакхувча тIехьенашта уж хIамаш дицлургдоацаш, ховргдолаш, дагадоагIаргдолаш беш болх ба из. Хьехадеш нийслу къаьнара зоахалолаш. Вай къаман барзкъа а да ший дIаьхий истори долаш, довза а дувца а дукха хIама шийна чулоацаш. Тамашийна да цу тIа а истингаш тIа а дехкаш хинна сурташ. Цу школан керте латташ ва районерча администраце болхло Албаков Хаваж. ЙиIигаш къаьстта ух цу школе, цар ди да шоатта. КIаьнкаш ухаш дола ди ера да. Кхозза деша айттараш из школа яьккха баьннаб. Кхаь бетта деш цига. Цхьадолча даькъе, укх тIехьарча хана, культуран болхлой хIама тоаденнад. Масала, вокалистий кружоке ухаш дола бераш хьалхагIа шоай гаргарча, кхоачарча наха хьалхашка хьаарадаьнна илли ала лоархIадеш хиннадац. Из могадеш хилацар цар цIагIара боккхагIбараш а. Тахан гIулакх эргадаьннад. Цхьаболча даьша-ноаноша шоаш хьакхувл шоай бераш, уж илли алара говзал йолаш дий хьажа а, цу тайпара говзал цар яле, из дегIакхийлача бакъахьа хеташ а. Дукха ба цига ухарашта юкъе хьаькъал долаш, цхьацца начIал йолаш бола кхувшбоагIараш. ХIаьта а, цхьаккха тайпа хало яц, культуран ЦIен деррига гIулакхаш тоаденна латт, ала йиш яц. Масала, районе тоъаш бац пандар лакха ховш бола нах. Хьалхарча заман чухьа цIагIа цаI-шиъ йоI хиннай пандар локхаш, из дика лоархIаш а могадеш а хиннад. Зама хувцаяларца, уж геттара кIезига ба вай мехка. Цхьа ха яр Евлоева Раяс вIашагIтеха, «Сата» аьнна цIи тилла пандарчий тоаба йолаш. ХIанз а дика хургдар хIара шахьар тIа, юрта цу тайпара мехкарий тоабаш хьайича. Вай республике цу гIулакха эша хоза а керда а культуран цIенош хьалдаьд укх тIехьарча шерашка, массайолча юрташка хIана даьдац аьнна. Бакъда кхычахьа балха вола пандарча, ах алапи бахьан долаш, шоллагIча метте къахьега безам болаш хилац. Пандарча а иллиалархо а тахан балха хьаэца кийча я цигара хьаким.

Укхаза культуран элгаца чу йиIигаш пандар лакха Iомабергболаш, 20-30 йиIиг хьалкхейича, уж шортта хургбар вай мехка. Из болх бе мегаций оаш? – хаьттар аз цунга.

Из де йиш я. Дукха ха йоацаш хьайийллача искусствай колледже кийчбе болабаьб уж, 1-2 саг мара Iомавац цар а шера. Уж кIезига ба, – йоах Матиевас. – Пандар лакха дукха ловш хилац вай мехкарий, дукхагIбараш юристаш, медсестраш хила гIерташ ба. Культуранца бувзабенна болх бе безам болаш наггахьа саг мара хилац.

Алапи кIезига доландаь хургда из, – аьлар аз.

Из а да, бакъда со-се, 35 сом алапи мара доацаш, йолаеннай къахьега.

Цу ахчах хIанз воахалургвац, дукха хIама хувцаденнад.

Нийса да. Бакъда дукха ха яц тха болхлошта алапеш тIатеха. 2015 шера кхаччалца, шиъ лакхара дешар а дийша, культуран заслуженни болхло а йолча сона а луцар 13 бIаь тума мара. ХIанз къонача йиIигаша а 19 бIаь тумага дIакхоачаш алапеш ийду.

Директора алапи мел-д хIанз?- укх тIехьарча пхе шера фу хувцаденнад ха хьежар со.

Са алапи 26 бIаь тумага дIакхоач, – йоах культуран хьалхле лелаеча кхалсага. – КIезигагIа доагIачарна гIо де хьож, стимулирующи денна е кхыдола наькъаш леха. Цкъаза ревизораша бехк боаккхаш нийслу. ХIаьта а сона бюджетера 5 миллион хьаденна хилча, кIеззига новкъостал де мегаций аз алапеш лохагIа долчарна? Хьахьожадаьчул совгIа, цхьа сом ахча мича диад аз.
Хьачухоз болхлоша къахьегаш ду таташ. Июль бутт юкъекхаьчача хана дIаболабаь болх, каьхаташа яхачох, декабрь чакхбалале йистебаккха безаш ба. Цу хана тхо долча чувоагIа драматически кружок лелаеш вола Мальсагов Ахьмад. Цо яхачох, стадион а тоаеш латт. Вешта, сабар делаш, Ахьмада-м кхыча тайпара яьккхар цун цIи. ХIа, дагадийхар. Шийна йовзаш хиннача 120 шу даьннача цхьан йоккхача сага Оздоева Набе, бераш ловзаш болча баьх «боалинг» оалар, йоах цо. Хинна а хила тарлу ширача заман чухь цу тайпара дош. Цох-м бургацах ловза вéда а ала йиш я, бай а ала йиш я, тахан стадион яха дош а чIоагIденна дIадахад вай метта юкъе. Цигара балхаш кIеззига хьалхагIа чакхдала дезаш да, октябрь бетта цIай дездеш эшаш я из моттиг.
Матиева Iашата доаккхал деш я укхазара библиотекаш а. Берий а боккхагIчар а книжкаш долаш, шиъ библиотека я культуран цIагIа. Хьалха санна, тоттабенна, нах тIа ца ухе а, хIаьта а книжкаш деша ловш бола нах болаш ба. ХIара книжкилг, геттара къаьнадар а тIехьа, боча хеташ, лорадеш, кхом беш, леладу царца болх беш болча кхалнаха. Уж дукхагIча даькъе йIаьххача хана библиотеке къахьегаш, из гIулакх дика довзаш, хьабоагIа нах ба. Деррига районера библиотечни гIулакх леладеш 25 саг гаргга болхлой ба. ХIара юрта библиотека я, хьалха санна района библиотеканна чуйоагIаш я уж. ДукхагIъяраш керда хьалдаьча культуран цIеношка дIанийсъяьй. Цар чу сийрда а паргIата а хеталу, болх беча наха меттел, чубаьхкача книжкаш дешарашта а. Библиотекашкара болх геттара дика бовзаш, цунца хьакхаштабаьнна нах ба районе. Царех я берий библиотеке къахьегаш йола Евлоева (Хамхоева) РаIшат, районни библиотеке 15 шера болх баь йола Махлоева Рукъет, кхыбараш. Цар дика вIаштIехьадоал берашца библиотеканна чухьа а школашка а цхьацца вIашагIкхетараш кийчде а чакхдаха а. Цкъаза цаI мара шоашка доацаш дола книжка лорадеш, из массане пайда эцаргболча тайпара леладу цар.
ВIалла дош ца оалаш, ашарий школа йитача нийса хургдацар. Матиевас яхачох, цунна кулгалдеш 50 шу совгIа ха яьккхай Абдулкадыров ХIарона. Из къаьна болхло хиннав. МоллагIа ашараш локха гIирс хьа а ийце, из дIалакха ховш саг хиннав из. ХIанз пенсе вахав ашархой хьехамча. Цунна когаметта къахьегаш, школанна керте латташ я Бокова ПаьтIамат. Из Сипсой-ГIалий тIара искусствай колледж яьккха я. Цул тIехьагIа Нальчике дешаш а ха яьккхай цо институте. Дика а къона а болхлой ба ашарий школе къахьегараш. Цар лелаю фортепьяно, каьхата пандар, гатар Iомабеш йола классаш. Уж хIамаш цу районе вахара юкъедаьнна дукха ха яц ала деза. Кхыметтел халхара ансамблаш а хиннаяц укхаза хьалха. ДукхагIа казакий хораш хиннай. ХIаьта шоай хана иллеш во а дахацар цар. Цхьан хана культуран цIагIа агитбригадаш яр, хIанз царна когаметта концертни бригадаш я. Хьалха дукхагIа колхозашка, кхашка лелар уж. Карарча хана тIема доакъой болхлой болча, реабилитационни центрашка, берий цIеношка концерташ чакхдоах культболхлоша.
Тайп-тайпарча номерех оттадаь хул концерташ. Масала, Китиева Жаннас иллеш доах. Нальгиева Зульфияс, Пугоева Фатимас оалаш дола иллеш а хоза хет наха. Цкъаза Мальсагов Ахьмад а хул, царца концерте дакъа лоацаш. ГIалгIай мотт, дахчан пандар яха хIамаш дика довзаш ва вай мехкахо.
Иштта чоалхне а сакъердаме а вахар да Шолжа района культуран ЦIагIа го йиш яр. Бакъда хIанз цу чу дIадоладаь балхаш чакхдаьлча, из дуккха сакъердамегIа хургда аьнна хеталу.

Арчаков С.