Полка командир хинна саг

Шерагара шу мел доал дIагаьнадоалаш латт Сийлахь-боккхача Даьймехка тIемах дола дагалоацамаш, бакъда цу лирача деношка денал, турпалал гойта нах цIаккха бицлургбац таханарча а тIехьа тIакхувча а ноахалашта. Мохк моастагIчох лорабеш, Iоажалах ца кхераш, моастагIчоа духьаллаьттаб вай къаман сийдола къонгаш а. Дуккхабараш даим бада бисаб тIема арешка. Цхьабараш де доацаш байнаб. КхоалагIчар ираз хиннад, цIа а бийрза, машарерча хана баха а халкъа боахам меттаоттабеча хьинаре дакъа лаца а. Царех цаI хиннав Абадиев Арскхе Японца. Укх шера из къонах, майра тIемхо вича денз 115 шу дуз. Цудухьа вай бокъо яц из дага ца лоацаш Iе, цун денал дола гIулакхаш хьоаха ца деш дита. Вувцаш хазар мара, из ше сона вовзацар, вайнавацар, цунца къамаьл хиннадацар, цудухьа, ер йоазув цох деш, аз пайда ийцаб цун кхоаччара гаргара саг хиннача журналиста Абадиев Бека, нохчий йоазонхочо Ошаев Халида дитача дагалоацамех.

Абадиев Японца да Абаьда Арскхе яхаш хиннав, вешта аьлча, цун даь-даь цIерах хьахинна тайпан цIи я Абадиев яхар. Ховш ма хиллара, из тайпан цIи цар тIаэцалехь уж хиннаб Наьсар-Керте бахача Евлоев тайпан лоархIаш. Японца да мугIарера ахархо хиннавале а, бакъда даь-да (Евлоев Абаьд) вай къамах хьабаьннача паччахьа эпсарех хьалхарчарех цаI хиннав. Вай фуннагIа дувце а, саг ше хьаваьннача овланга хьежжа хул. Цудухьа хозахета яьхадац вай даьша: «Дикача даь дика тIехье кхув, вочун – во», саг ше йиача шурийга хьежжа хул. Эздийча нахах хьаваьннар, цIаккха хургвац ший мохк, халкъ дицденна, духхьала ший хьашташ кхоачашдарах кхоачам хеташ. Цу тайпара нах дукха хиннаб, хIанз а болаш ба, бакъда Арскхе Японца иштта кхеваь хиннавац. Вай къаман дикагIдола гIулакхаш Iомадеш, зовзал, тийшаболх фуд ца ховш, ши юхь лелаеш болча нахаца машар боацаш, кхеваь хиннав из. Из дика гучадаргда вайна укх йоазоно дIахо дувцаргдолча масалашка гIолла. Из кхувш венача заман чухь, дукхагIбола вай кагий нах (лоIам чIоагIа бараш) тIема гIулакха тIа лелаш, шоай вахар эскарца дувзадеш баьхаб. Цунна дола масалаш вайна массарна дика довзаш хиларах, къонахий болаш чакхбаьннача гIалгIай цIераш йоахаргьяц аз, хIана аьлча вайна ишта а дика бовзаш ба уж. Къаьстта а дукха дийцад вай къамах болча наьха дошлой полках. Наьсарерча мемориала коа цкъа дIачуваьлча а кхоачам ба: цига дика гу Россе гадоаккхаш тайп-тайпарча тIемашка дакъа лаьца гIалгIай садехка майра лаьтталга. Оалаш да: «Тахан цаI-шиъ машен йоацаш наггахьа ков дац вай мехка». Японца кхувш воагIаш къонахчун сий доаккхаш хиннай из тIавагIаш йола дика говр. Саг хоаставеш хилча, цу хана оалаш хиннад: «ТIавагIа говр дикагIъяр, бувха гIирс толашагIбар бар цун», – аьле. Ишттачарех хиннав зIамига саг волаш вай мехкахо а. Дика къонах вувцаш, хьоахадеш дола кхоалагIа хIама хиннад цун герз. Японца говра доал дика де ховш кхийна хиннав, иштта герз кхосса цун ховш хинна хиларах шеко яц. ТIаккха фу эш дика дошло, тIемхо хила? Дукха эшац. КIеззига тIема дешар дийшача, бокъонца вола бIухо хьахул цу тайпарча зIамигача сагах. Из кхетадеш, дагахьа хьалххе ший вахара никъ белгалбаьккха хиннав Абадиев а, дагалаттар кхоачашде ловш, из деша отт кхаь шера дешаш йолча С. Будённе цIерагIча лоаман къамий Къилбаседа Кавказа дошлой школе. Говри кхалсаги во ювцаш цхьа кица да вай, цо йоах: «Говрах, кхалсагах ма теша». Цу кицо ювцараш во говраши во кхалнахи хила тарлу, хIана аьлча дуккха моттигаш я дикача говро ший баьри кIалхарваьккха, дикача кхалсага къонахчо дергдар хьадаь, шийх бола тешам ца боабе са дIаденна. Цунна дола масалаш дукха да. Эггара хьалха укхаза дагайох сона Юрий Ингварович Рязанский оалаш хиннача аьлан нус Евпраксия. 1237-ча шера Батый дIаэтта хиннав Воронеж яхача хи тIа, Рязана лаьтташта юххе. Нах бахийтаб цо аьлах хабар дIатоха, массадолча хIаман иттлагIдола дакъа хьадала дезаш хиларах бола лоIам хиннаб из. Вокхо ший воI Фёдор Юрьевич духьалвахийтав совгIаташца а дехарашца а, тха лаьтта тIемца ма вавалара хьо, аьнна. ТIаккха моастагIа рязански аьлий мехкарий а йижарий а шийца бувша дIабеха волавеннав: «Аьла, хьай сесага хозалах дог Iабийтал са». Цу дехара денна жоп иштта хиннад: «Тхо Iа эшадойя, тха кхалнах а хьа доалахьа хургба». Фёдор вийнав цар, цул тIехьагIа цун дакъа оакхарашка, оалхазарашка даийтад. Из дIахезача, лакхача элгаца тIара Iочукхоссаенна еннай цун сесаг Евпраксия. Иштта тешаме хул дика кхалнах, шоашта безаш хержача моарошта. Цу тайпара моттигаш дукха гу вайна гIалгIай литературе. Масала, тIем тIа вийнача ший мара тешаме хилар духьа ла Чахкиев СаIида «ЦIерага маьре яхар» яхача дувцара турпал Аьзи. ХIаьта говраш а (дикаяраш) шоай баьри лоравеш хул массадолча хIамах, кхыметтел Iоажалах. Цхьан книжка тIара дийшар аз, духхьала Сийлахь-боккха Даьймехка тIом болча хана, 700 эзар говр еннай аьнна. Калигула яхача рима паччахьа ший говра мраморни кхий даь хиннад, из чулоаттаяр духьа. «Матрос» яхача Плиев Махьмад-СаIида дувцар тIарча говро тIема юкъера аравоаккх лозаваь капитан, хIаьта ше хиннача човнех ла. БIарахой каIанта юххе дIаелла хиннай яхаш дувц цунна тешаме хинна сесаг а говр а. Цул тIехьагIа дIаалал, кхалсагах е говрах теша мегаргвац. Оалалой тамаш я.
Абадиев Японций тIема вахаре нийсъенна хиннай эпсар тIема юкъера говро аравахьаш йола моттигаш. Са даь-дас оалаш дар: «Кхыметтел хьайбанна а хов шийца дика малав». Вай мехкахочо а, сона хезачох, хоза, мел эшача хIаманца Iалашъеш, лелаеш хиннай ший говр. 1930-ча шера Абадиев Буро тIарча ГIалгIай дошлой эскадрона командиралла хьожаву. Цу ханах дувцаш Абадиев Бека ший «Наьсар-Кертера подполковник» яхача статья тIа яздаьд : «… Из хоам цхьачар гIадбаха тIаийцар, вокхар – дукха ца тешаш. Бакъда эскадрона вахар кастта хувцаделар дикача оагIорахьа. Шекбувлаш хиннараш тийшар, нийса никъ а дика оамал а лелаеш ца хилча сий хьалдаргдоацилга. Уж хувцамаш зийна хиннад лакхехьарчар а, дукха ца говш, дувцача 1930 шера, эскадрон чуйоагIаш хиннача 28-ча стрелкови дивизе командира Казицке могаварах, ГIалгIай облисполкомо Абадиев Арскхе Японцанна совгIата лу цIи тIатеха йола маузер, йIаьххача хана боча хеташ лелайир цо из».
Сийлахь-боккха Даьймехка тIом болабеннача хьалхарча деношка денз, цо доккха дакъа лоац моастагIчоа духьале еча вай эскара юкъе волаш. Юххьанца Смоленске кхоач из, 117-ча танкови полка командира заместитель волаш. Цига тайп-тайпара операцеш говза чакхъяха вIаштIехьадоал вай эскархой, Абадиев Японций а цун новкъостий а кулгалца а хьехамца а.
Дукха дийцад ший «Нохч-ГIалгIайчен 225-гIа» яхача исбахьален-документальни повеста тIа Арскхе Японцах лаьца нохчий йоазонхочо, тIема доакъашхочо Ошаев Халида. Цунна юкъера цхьацца мотигаш а кхувлаш, меттаоттадергда вай Абадиев мишта тIом беш, малагIча дарже волаш хиннав. Йоазонхочо дувцачох, Лакхехьарча Главнокомандующе амарах вIашагIйоллаш хиннай Кавдивизи, цун комсостав оттаяр духьа, тIемашкара хьа а боахаш, тIабехаш хиннаб моттигерча къамех бола –нохчийи гIалгIайи – боккхагIа а юкъера а лоархIам бола эпсараш. Из декхар кхоачашдеш хиннар ва хIирий къамах вола Хаджимар Мамсуров. Царех цхьабараш цунна шийна бовзаш а хиннаб. ТIом юкъагIбита, цу гIулакха цIавийха хиннав Абадиев Японца, капитан Висаитов Мовлид, кпитанаш-вежарий АхтаевгIар Iаддал, Iаддал-ВоахIап, Мамакаев Iальви, Алханов Бейбулат, кхыбараш. Цу дивизе комиссаралла хьожаваь хиннав ВКП(б) обкома секретарь хинна Гайрбеков Муслим. Бакъда дивизи хьаяь ялайоаллача хана, юха йохаю, эпсараш дIа-юха бохийт. Цох лаьца иштта дувц Ошаевс: «Март чакхболача цхьан дийнахьа, Гайрбеков бухь чубаха волаш комдива кабинете чуваьлар:

  • Са моаршал да хьога, Хаджимар, – аьлар цо, каьхатех дизза латтача истола дIагарга а водаш.
    Комдив хьалъайвелар.
  • Маьрша воагIалва, Муслим, – жоп делар Мамсурова, истола тIагIолла кулг хьа а кховдадаь. КIирвенна, цун гIайгIанерча юхьа бIарахьежа, хаьттар:
  • Обкомагара хоам кхаьчабий шуга?
    Гайрбековс, из бакъдеш, корта оагабир. Кулгаш дIа-юха а дахийта хаьттар:
  • Фуд ер, Хаджимар? Дивизи-м хьаяь яла ма йоалларий, хIанз дIа-юха боха беза.
  • Берия ва из.
  • Берия? – цох ца кхеташ, бIаргаш хьалъайдир комиссара.
  • Ва Берия. Массехк ди хьалха цун амарах нохчийи гIалгIайи эскаре тIабехар соцадича, аз кхетадир, из вай хьаеш латтача шоай лоIамах тIем тIа болхача наьха дивизех а хьокхалургдолга…»
    Гуш ма хиллара, дивизи хьаяра болх соцабу вай къаманца даим а моастагIал леладеш хиннача Лавренте. Дивизи дIа а яьккхе, цунна когаметта хьаю Нохч-ГIалгIай полк, цунна тIачIоагIъю 255-гIа номер. Цу хьакъехьа майорá Демидовнеи нохчочоа Даньялов Хьамидаи юкъе къамаьл хулаш моттиг я повеста тIа:
    «-Сагот ма де, Хьамид. Деррига дика хургда. Хьа къамо кхычарна нийса тIом а бергба. Полка штаб пискаш оттаяь яьннайий?
  • ХIанз а яьннаяц. Хетаргахьа, кхы а кхаь дийнахьа билла болх ба цига. Комсостав еррига хьакъоастаяь баьннаб. 225-чун командиралла хьожаваьв майор Абадиев Японца.
  • Хов сона цох лаьца а. Вешта, – хаьттар Демидовс, – фу цIи я из Японца яхар? Наха юкъе йоаккхаш цIи я из, е каьхаташ тIа иштта дIаязваь ва из?
    Даньялов велавелар.
  • Къаьнара Iаьдал да тха: кIаьнкашта тайп-тапарча къамий цIераш телаш. Япона, Японца яхачарел совгIа, хаза йиш я Iарбе, Турке, Герман, Афган. Лоалаха дахача къамий цIераш техкаш а нийслу: ГIаьбарто – кабардинец, Гурже – грузин, Черсе – черкес, НогIо –ногаец. ХIире – осетин, ГIумке – кумык. Ший тайпара цу къамий сий делга да из.
  • ТIаккха «русский» нийслой?
  • Нийслу. Бакъда кIеззига эргаяьккхе, Урусби, аьле…»
    Цу тайпара, вай мехкахо, Наьсар-Керте хьалкхийна Абадиев Японца, Iалаьмате бехктокхамеча хана, цох тийша а тийше, полка доал де оттаву. ДукхагIча даькъе из дувзаденна хиннад цун карагIдаьннача деналерча гIулакхашца, хьаькъалца, тIема говзалца, лакхе латтача хьакимаша из лоархIаш хиларца. Родион Яковлевич Малиновске шийна тIадилла декхар дизза кхоачашдеш, тIема операци толамца чакхъяьккха хиннай цо.
    Хьакимаша цун сий деш, лоархIаш хиннилга хов вайна укх моттигах а. 1942 шера 18 апреле полке енай Шолжа-ГIалий тIара делегаци. КIор мо Iаьржа лак къегаш йолча «эмка» оалача машинаца хиннай из, цхьацца совгIаташ дена хиннад цо бIухошта, хIаьта Нохч-ГIалгIай халкъа комиссарий Совета полка командира шийна совгIата еннай лакхе хьоахаяь машен. Гулламо чIоагIа тIоараш тохаш тIаийца хиннаб цох бола хоам, хIаьта майора Абадиевс дег тIара баркал аьннад из совгIат дахьаш баьхкарашта а, халкъа комиссарий Совета а. Амма из совгIат бахьан долаш, полка командира декхарех мукъавоалийт Абадиев. Цох лаьца Ошаевс иштта яздаьд: « 13 май. Керда хоам! Тахан Iуйрийна полка командир Абадиев, комиссар Имадаев, начштаба Висаитов дIабийха хиннаб 17-ча штакоре. Абадиев полка командира декхарех мукъавалийтав. Полка командиралла хьожаваьв капитан Мовлид Висаитов. Штаба керда начальник – Алханов Бейбулат.
    Из дукха доккха бахьан долаш нийсденна хиннадацар. Шолжа-ГIалий тIара ена делегаци цIаяха иттех ди даьлча, майор Абадиев волча Кавкорпуса штабера начштакора адъютант венав, каьхат дахьаш. Цу тIа яздаь хиннад: «эмка», хьем боаццаш, 17-ча кавкорпуса штабá дIале.
    Абадиев – соцаве хала долаш сиха саг. Авиаце бинзин санна лотавелар. Мишта лу из дIа? Машен Нохч-ГIалгIай совнаркома лаьрххIа цунна яйтай, хIаьта укхаза…
  • Начштакорага дIаала, – аьннад майора, – машен белггала сона еннай, Нохч-ГIалгIай къаьсттача полка командир хиларах тарра. Из цхьаннена дIаяла дага вац со.
  • Иштта дIаала деза аз комкорага? – хаьттад адъютанта.
  • Иштта дIаала Iа.
    Адъютант, йист ца хулаш, хьайзза юха а вийрза, дIавахав. Укхаза цу гIулакха юкъевера Имадаев.
  • Японца! Фу леладу Iа? Iайха фу дувц кхетадой Iа?
  • Дика кхетду. Машен лаьрххIа сона совгIата енна я! Цхьаккха саг вац из согара дIаяккха йиш йолаш! Машен-м лургьяц!
  • МалагIча доккъа езаш я хьона из? Курорте ухаргва хьо, цу тIа хайна?
  • Курорте ухаргвац, тIем тIа ухаргва.
  • Японца! ДIауйла ел Iайха, – Имадаева къамаьл хьаллаьцар начштаба Висаитовс. – Хьанна эш из машен дукхагIа: хIара сахьата дивизе а полкашка а гIолла лела везача корпуса командира е хьона? Хьо а корпусавар а тIема цхьа гIулакх деш ма дий. Шаккхе фашисташ эшабе гIерташ латаш ва. ДIале из хурдийяьнна машен, хьакимаш эгIаз ца бугаш.
  • Лургьяц. Со иштта ца лоархIаш хIана хьувз уж?
  • Хьона фу дезар? –цIаьхха IотIавийрзар Имадаев. –Китайцаша мо везваь тIаэцари? Корпуса командир инарал ва. Хьа керттера хьаким. ТIема ханарча эзделга диллача, хьа декхар да цо яххар, лорзагIа ца воалаш, хьаде!
  • Японца! Майор ма вий хьо! Хьакима духьалвала мегаргвац, – ше яхачун тIа латтар Висаитов.
  • ХIаьта а лургьяц-кх аз царна машен. Из са я. Са болх аттачабаккха енна а я.
  • Из къамаьл деш дайнадий хьона цхьанне а, Японца? Ерригача корпусо дика болх беш хилча, далаций Iа дер аттача? – хаьттар нохчий меттала Висаитовс.
  • Хватит! Я знаю, что я делаю… – эрсий меттала жоп делар майора…»
    ЦIаькха а саг вайта хиннав, хьем боаццаш машен хьалъяйта яха амар тIадола каьхат дахьаш. Абадиевс цунна тIагIолла доккхача алапашца хьалъяздаь хиннад: «Машен дIаяла йиш яц, хIана аьлча республико лаьрххIа сона яйта я из». Из бахьан долаш, Абадиев полка командира декхарех мукъавоалийт, машен дIайоаккх. ГIаьбартой-Балкхарой дивизен цхьан полка штаба начальникалла хьожаву. Ошаев Халидá хетачох, ишта а дика кIалхарваьлар из цу гIулакхах. Латтача ханага хьежача, дикка бехк бе тарлора цунна.
    Кхыбола гIалгIай а бувц лакхе хьоахаяьча нохчий йоазонхочун повеста тIа. Цар тайпан цIераш яха ловра сона. Царех ва вайна массанена вовзаш вола лингвист, профессор Оздоев Iадразкъий ИбрахIим, Льянов Мухтар, Гагиев, Бузуртанов, Арчаков (хетаргахьа, Сурхо тIара Бексолта Берса), кхыбараш.
    Ше хожаваьча кердача полке волаш а, доккха денал гойташ, чакхваьннав вай мехкахо. Абадиев Бека дIаяздаьд цу ханах лаьца Японцас ше хьадийца къамаьл: «1942 шера 12 июне дар из. Дивизи тревогах Iуйрийна гIоттайир. Амар дар немций 4-ча танкови эскара духьалъоттар тIадуллаш. Цул IовдалагIа, даькъазагIа амар дагадоха а йиш яцар. Дошлой танкашца летар! Цу тIема а цу турпалча гIулакха а мах бе могаргдац из тIом-Iоажал ший бIаргашца ца яйнача сагá.
    Эггара халагIбола тIом хилар Константиновское яхача станицанна юхе. Ах дивизел совгIа бола нах лаьтта бадийсар, кхы цIаккха гIовттаргбоацаш. Со, чов хинна а волаш, госпитале кхаьчар. Цигара араваьлча, эшшача кийча хургдолаш лоаттадеча тIема доакъошка кхаьчар дIахо гIулакх де.
    1944-ча шера аз чакхъяьккхар Фрунзе цIерагIа тIема академи, тIаккха хьехаш хилар Арзамасски эпсарий лакхарча штабной школе…»
    ДIахорча тIема наькъаша Абадиев кхийлав Оренбурге, Башкире, Горьке, Владимире, Рязане, Куйбышеве лаьттача тIема доакъошка. МоллагIа шийна караденна гIулакх тIехдика кхоачашдеш хьа а венав, ше эскаре даьккхача ткъаь итт шера. Цунна енна хиннай ЦIеча Байракха ши орден, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема орден, иштта Ленина орден.
    Из вовзаш а цунца тIем тIа лаьттача а наха дийцачох, из шозза могаваь хиннав йоах Советски Союза Турпал яха цIи яла. Из цунна хьаеннаеце а, вайна турпал ва из, ший са ца кходеш, мехка а ший къаман а сий, советски эскара эпсара сий ца доадеш, из лакха лоаттадеш, чакхваьнна саг. Даим а хоастам хилба цунна.
    Арчаков С.