Ший тамагIа дола йоазонхо

ГIалгIай йоазонхой тахан хийцца чубаха йиш йола моттигаш дукха яц вай республике. «СелаIад» яхача берий журнала наIараш даим а царна йийлла я. Цудухьа, оза ца луш, хIамах ца къехкаш, укхаза боагIа, шоаш берашта даь йоазош дахьаш, дувцараш, байташ кхоллаш бола деша говзанчаш. Цхьаболчар кхоллама юхьиг цу редакцера дIайолалуш а нийслу. Масала, Наурузова Макка берашта яйзар «СелаIадага» гIолла, иштта цун оагIонаш тIа кепа етташ дегIабаьхкар йоазонхой Оздоева Фатима, Албогачиева Зейнап, Орцханова Хадчат, Хамхоева Жимсари, Дударова Макка, кхыбараш. Тахан са дувца безам ба укх тIеххьарча итт шера гучаяьннача Илиев Марзбика Лидайх лаьца. Ше маьра тайпан цIи язъяйт цо, Евкурова аьле.
Лидас ше дийцачох, из яхаш я ЖIайрахьа района ОалгатIе яхача юрта. Хоза моттиг я из яхар. 1976 шера цу моттигашка дукха лийннав со.

Лакхе босагIа уллар шира Аьрзи, сигала бовхьаш кховдадаь латтар лакха вIовнаш, гIалаш, гаьна доацаш гIайгIане хьахьежар малхара кашамаш. Дукха лакха йоаца, диткъа мергIилг дола сух-буц яр цига тIаяьнна, цу баьцалла Iо а вижа, сигала урагIхьежаш дукха иллар со.

Цхьан хана укхаза баьха ширача заман Яндакъонгаш, Итарах хьадаьнна фу гуш лийнна хургья-кх уж хьаллара морхаш, аьнна, хеталора цу хана. Лохе гIолла додар Аьрзии ОалгатIеи екъаш дола хий, хьун хенех даьча тIаьх дехьаваьлча, нах бахача юрта кхоачар. Из яр Лидас ший дезал бах яхаш йола ОалгатIе. Лида цу хана цига ца яьха хила а тарлу, хIана аьлча из ТIой-Юрта яь, ГIалмисте кхийна я. Аз ювцача хана, даггара даьннадале а, 12-13 шу мара даьнна хиннадац цун. МаьрцIай ба Марзбика Лидай Оалга тIара. Редакце духхьашха енача хана, ше медсестра я мара аьннадацар цо. Бакъда журналиста Патиев Йоакъапа цун вахарцара цхьаькха цхьа оагIув йовзийтай тхона. Деш вай «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжка тIа Лидайх цо даь йоазув: «1964 шера июль бетта 18-ча дийнахьа яьй Нохч-ГIалгIай республикан Наьсарен района ТIой-Юрта. Ше 8 шера деша школа яьккхача, Буро тIарча ГПТУ-1 деша этте, лакхарча кепайоазон полиграфист-печатник яха говзал караерзаю, цул тIехьагIа балха йода издательстве… Пхо бола герз кхаь тайпара кхоссарах йола спорта мастера кандидат а дунен халкъашта юкъерча категорех йола судхо а я…» ТIеххьардар Iодийшача, со чIоагIа цецваьлар, хIана аьлча ший оамалга диллача Лида безаме, кIаьда саг я, цо дунен тIа герз беделлад аргдоацаш. ХIаьта а белгалдоаккхаргда вай, цо из герз зулам деш кхувсаш доацилга, яхьашка мара. Къахетаме саг а я из, аз хоза хеташ дийшар, чарахье ухаш, оакхарий доадар могадеш доацилга дувцаш хинна цун дувцар. Мехка моцал еча мара топ кхосса мегаргьяц оакхарашта, яздаьдар цо хьоахадаьча дувцар тIа. Иштта къахетамах дизза да цун «ЧIагаргаш», «Лоам доахан леладар», «ГIарагIураш», «Сакхетаме Адам», «Къахетаме хилар» яха а кхыдола а дувцараш.

Бераш дийнаташта зе ца де, царна гIо де, уж шелалах, моцалах лораде Iомаду цар. Цу тайпара болх ма хулла дукхагIа бе безаш я этта зама, хIана аьлча берашта ца гуш къизалаш йисац телевизор чугIолла а интернетага гIолла а. Евкуровас яздеш дола дувцараш бокъонца хинна, шийна бIаргадайна хIамаш дувцаш хул, цудухьа, царех тешаш, тIаэц уж дешаш волча сага. ХIаьта а Марзбика Лидас дукхагIа язъераш байташ я. Царна а иштта кепа йийттай берий журнала оагIонаш тIа.

Масала, цунга гIолла яйзай вай республикерча дешархошта Лидай язъяь «Адам», «ГIалгIай мотт», «ЖIале кIазилгаш, «СелаIад» яха а кхыйола а стихотворенеш. Къаьстта дика гучадоал цун байташка гIолла, ший къам дукха дезаш из хилар. 2010 шера арадаьннача «Син оаз» яхача цун книжка тIа массехк байт я цу тайпара чулоацам болаш. Уж эрсий меттала я, аз гIалгIай меттала яьккхай царех «ГIалгIа» яхар. Еш вай из:

«Лоамашка товш да хоза:
ГIалгIай, гIалгIай, гIалгIай.
Хезача мохк боал гIоза,
Сибат эргадоал бIалгIай.

Везе халача латта,
Гаьнаваларах мехка,
Моттиг кораяц атта,
ГIалгIачо ший сий дехка.

ГIалгIай, гIалгIай, сайца
Лов сона даим яха,
Еррига лоаме цIайца
Даькъалъювцаш мо наха.

ГIалгIай къаман чутехар
Да шакIа санна къаьга.
Къонах вац тIем тIа вехар,
Кхераваларах аьга.

Хиннаб уж балхаш деча
Зиракаш санна говза;
Бакъдар бахьанце леча,
Байнабац цIаккха зовза».

Вайх хIаранена дас-нанас дергдола гIо даь нах ба хьехархой яхараш. Къона долаш, школе деша дагIаш цар яхар цкъаза кхетадац бераша, бакъда дийша баьнна, вахара никъ харжа эттача кхет, мел харцахьа хиннад цар хьехамга лацадувгIар. Са вар цхьа дешархо. Урок Iомаеш вацар, хьехархочунга болх хьабайтацар, харцахьа лелар. Даьга аьлча, наьнага дийцача, шийга хоза аьлча – хIама хилацар. Ийс класс яьккха, дIавахар из. Ши-кхо шу даьннача хана, кхийтар сох из кIаьнк.
-Фу деш ва хьо? Воахалой? – хаьттар аз.
-Балха эттав со, – аьлар цо. –Цигара деша вохийтар, бакъда «база-м» яц.
-База хургьяр Iа школе, харцахьа ца лелаш, дийшадаларе, – аьлар аз. Цо юхааьннар дар геттара тамашийна:
-Оаш сона IотIайийттаяларе, аз дийша хургдар.
Берий цу тайпарча оамала хетаяь я Лидай «Хьехархошта» яха стихотворени:

«Хьехархой, бехк ма билла,
Харцахьа леларах хийла.
Дийзад дешарах тилла,
Ловзарашта долаш фийла.

Iилманца дог ца хьийша,
Хов тхона, тхоаш долга бехке,
Даьннад, дика ца дийша,
Хьакха йиача санна дехке».

Лидай тайп-тайпарча сурташка хьийжав со. Къона йолаш цо даьхараша хьагойт, из «тIах», аьнна, хIамах бIакъожабеш йоаца саг хиннилга. Цхьадараш царех лоам тIа даьхад ший новкъосташца, вожаш – Iарамхе, кхоалагIдараш Наьсаре, истола тIа яздеш ягIаш, иштта кхы дIахо а. Къона волаш массадолча хIаманца хулаш бола чам, къавелча хулачох вIалла тара бац. ДIа-юха ваха безам болаш, дуне довза, ираз лаха безам болаш, хул кагий нахи мехкарийи. Из бакъдеш я Лидай «Къонал» яха стихотворени:

«Къонало шийдар хьех,
ДIаех цо хьалха.
Ха йиш яц сенна ех:
Яха е кхалха.

ХIаьта а дог дIауд,
Борз санна акха.
Ховш бац цо лехар фуд
Кхыметтел накха».

Дувцача книжканна дешхьалхе язъяьр ва тахан вайца воацаш вола, гIалгIай халкъа поэт Гагиев Гирихан. «Укх книжках йола массехк уйла» аьнна цIи тиллай цо ший йоазонах. Хьож вай, фу хеташ хиннад Гагиевна эрсий меттала а гIалгIай меттала а яздеш йолча Лидай байтех: «Дика хет укх тIехьарча шерашка хозачунга кхувдаш бола, искусстванна а литературанна а шоай, доккха деце а, дакъа юкъедахьа гIерташ бола вай кхалнах дукхагIа хулаш латташ. Дика хетара бахьан да: дезала юкъера гIалгIай кхалсаг дукхагIйолча хана боахама болхло я, из мукъа хилац уйла е, Iалама хозалах цецъювла, стихаш язъе мухха а паргIата хилац из. Хала дале а, дуненцара ший уйла стихай мугIарашца хьаала гIерташ из хилар, могадеш тIаэца деза.

Евкурова Лидай «мотт баьстар» я цун вахара хала кхел. Из Пригородни районера я. Цудухьа цун мугIарашца дукха я сагото. Из нахага дIаювцар ший декхар да аьнна хет цунна:

«Новкъостий, дукха дезаш вошал,
Цхьа дезал болаш мо барта,
Соцоргья вай тIема гIожал,
Хургдац вайх Iоажала марта».

Лидас-м кхыча ший уйлаех а дувц лоацца. Масала, безамах лаьца:

«Къона дегаш, безамга кховда,
Лакхера шоашта деннар ца хувцаш.
ЦIенача хьастара малалаш шовда,
БIехача хьаста юхе ца сувцаш».

Лидай къоалама дукха деза вай мехкара Iалам а. Ший деррига дог Iалама сурт кхоллара дIаделча, из Iалам а дийнлу тIаккха:

«Я со корага латташ,
Лакхе ба бутт.
Лел из, ахкарг мо гIатташ,
Хоза-м я юрт!»

Цун уйлаех хьахул, байташ ешаш волчун уйлаш. Хетаргахьа, цунца я дикала керттера белгало. Цу дикало дуккхадар карахдаргхилар гойт.

Аз белгалъяьккхар укх книжка массехк дика оагIув мара яцар, хIана аьлча со укхунна рецензи язъеш вац, аз язъер я, язде йолалуча автора дог ца эккхийташ, из ший низах тешаеш, хьаллаца дагахьа язъяь дешхьалхе. Къона йоазонхо Iуйранара зиза санна ва, цунца гIожа хила мегаргвац. Къаьстта а лоралуш хила веза, нагахьа санна из автор кхалсаг яле. Бухсоццаш, сона лов Евкурова Лидай вахара а кхоллама а бизза аьттув хилар. Кхоллама дегагIоз массаза яхьаш хул, хIара мугIар тIа чIоаггIа къахьегаро.
Нохч-ГIалгIай йоазонхошца ший вIашагIкхетар долаш, Михалков Сергея йоазонхой нийсбир гаьнарча наькъа арадаьннача массача фон кемаца: «Книжкан дукхал миссел ба цо дIа-юха кхувла нах а. Царех хIаране кхел цун кара я…»

Бакъда-кх из: байташ декхарийла я хьехам бала, сага чухье цIенъе, нийса никъ белгалбе, кхыча дешашца аьлча, нах аттагIа бахаргболаш, гIо де деза цар. ТIаккха мара поэта бокъо яц пилота гIанда тIа «Iоха»…
Аьттув балба хьа, Лида! Гагиев Гирихан».
Евкурова Лида боккхача, хозача дезала нана я. Сона ховш, цун кхо воIи йоIи да: Руслан, Iийса, ИбрахIим, Iайна. Цул совгIа, Лидайи цун маьра Османеи шортта виIий-йиIий бераш а да. Гагиев Гирихана а дайна, цу кхалсага байташ, дувцараш язде ха мичара йоагIа-те, аьнна хеталу. Укхаза жоп цаI да: бокъонца волча йоазонхочоа, яз ца деш Iе магац. Царех я аьнна хет сона Марзбика Лида а

IАРЧАКХНАЬКЪАН САЛИ